07:06 08.02.2017

Атынан айрылып жаяу атанса да жаны жасымаған Жаяу Мұсаның «Ақсисасын» білмейтін қазақ жоқ. Солардың көбі біліп қана қоймай, ойын— тойларында сол әнді шырқаумен келеді. Шырқай да бермек. Сол әндегі: -Жігіттер, шамаң келсе маған ұқса, — деген жалғыз тармақтың өзі неге тұрады.

Осы күні халық композиторларының әндерінің өміршеңдігін сөз етушілер, себебін іздеушілер аз емес. Оның себебі неде? Оған әртүрлі жауап беруге болады.

Соны ықшамдап айтар болсақ, олардың әндері ойдан шығарылған байбалам емес. Күштіден көрген қорлығын күйіне, күйзеле сөз ете отырып өзін де, өзгелерді де зорлыққа көнбей, әзілдік үшін айбаттанып, қайраттанып күресуге үндеді.

Ал рухы жасымаған еңселі ел мұндай сананы сілкетін асқақ әндерді әманда аялай бермек. Бұл – өмір сынына суарылған сұрапыл шындық. Өткен тарихтың шаң баспас, жоғалып жойылмас өмірмен бірге жасай берер мәңгілік ізі.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Жаяу Мұса
15:59 08.01.2017

-Туа қалса аман-сау оралар күн,

Іздеп табар белгіден балаларың,-

Дегеннен соң шыққан ек біз де жолға,

Бастан кешіп бірталай қиын-кепті.

Үш күн өтті.

-Аманатын тапсырам бір Алланың,-

Деді дағы жарықтық өтіп кетті.

Аталары жан болыпты өте текті,

Аян берген болар ма Әбекеңе?

Аузына алды соңғы рет — «Хазіреті»

-Хазіреті — осы жер, бейіті— анау,-

Деп Айжан күрсінді.

Әне-міне дегенше пердесін қара түн түрді,

Тас төбеде бұларға тасырайа қарап күн тұрды.

Жер қойнына әкелерін тапсырып,

Қара таспен бетін жауып бастырып,

Дұға оқылып болған соң,

Кейуана аз-маз толғансын.

-Кімге болсын, жан Алла,

Әманда өзің қорғансың,

Айжан менен баласын

Әмсе өзің қолдарсың,-

Осылай деп 

Кейуана балаларына бұрылды:

-Бабалардан қалған бұрынғы

Жол осы,— деді жайымен.

-Алланың ұзын құрығы

Мейірімдінің мерейін

Асырмақ түгел етіп кенейін.

Ал, Айжан, енді саған келейін,

Алып кетіп сендерді,

Қол ұшымды берейін.

Не салғанын Алланың

Пешенемнен көрейін...

-Апажан, мен не дейін?

Дегеніңе көнейін,

Тірі қалсақ бірге тірі қалып,

Ажал жетсе өлейін.

Осылай деп алыс жолға аттанған.

Өтті талай өзектен,

Өтті талай шатқалдан.

Өзенді өрлеп,

Орманды төрлеп,

Ашыққанда сыр бермей,

Зорыға жаздап шақ қалған.

Ақыры Алла жарылғап,

Деревняға тап болған.

-Асы бар елге жетеміз,-

Деген үміт ақталған.

Үш баласын кемпірдің,

Колхоздың малын бағуға,

Айжанды монша жағуға,

Алды колхоз қабылдап.

Қу жандары дамылдап,

Аштықтан аман қалған-ды.

Ал кейуана көз жұмған,

Қарғаумен қырсық жалғанды.

Қырсық, шіркін, торлаудай-ақ торлады,

Күйеуі анау болса деген қорғаны.

Ынтызары бір-ақ сәтте көтеріліп ыстығы,

Шырыл қақты, еш уанар болмады.

Есі шығып уатуға тырысты,

Ал баланың тарылды ма тынысы?

Сұлық қалды, өле қалса,

Не болады тіршілігі, жұмысы?

Жылауға да келмей тіпті мұршасы,

Түседі деп бір басыма мұнша сын

Кім ойлаған?

Тас түйін боп бекінді ол,

Дайын еді неге болсын сәтте сол.

Дәрігерге кеп «баня, баня» деп ым қақты,

Сонда жұмыс істеймін деп,

Қазақшалап тіл қатты.

Содан кейін баласын ол ымдады,

Дәрігер болса жалма— жан

Сұлық жатқан Ынтазарды тыңдады.

Сонан кейін бұған қарап: «Корь»,— деген.

-Көрің сенің балаң өлед дегенің бе?

Тұрған сәтте қауіп төніп,

Саған сеніп,

Айтшы өзіңе келмедім бе?-

Дегенінде

Медбике татар әйел мұның сөзін

Аударды дәрігеріне.

-Рахмет маған сендім дегеніне

Тек...

Осы сәт Айжан оған жалынды,

Сақтап қал деп жалғызымды, жанымды.

Медбике әйел сәл ойланып тұрды да:

-Укол берсек...

Олай етсек кетеміз ғой құрдымға.

Түсіндірді Айжанға айтып мән-жайды,

«Көндім» деді тағдыр жетіп өліп кетсе,

Жарты ауыз сөз болмайды.

Дәрігер дағы тәуекелге бел буып,

Мүсәпірдің жанын сол сәт тұрды ұғып.

Сырқатқа укол берген-ді,

Кенет бала жатқан сұлық.

Бор-бор боп терледі,

Тынысы да

Бірте-бірте жөнделді.

-Апа,— деді көзін ашып,-

Бері қарай жақынырақ кел,— деді.

Есін жиып, тамақ ішіп,

Ойнайыншы, ішім пысып

Кетті, апа,— дегенде,

Тұрды орнынан Айжан ұшып,

Бір Аллаға, дәрігерлерге,

Алғыс айтып жылады.

Міне осылай сол мұңлықтың

Сөнбей жанды шырағы.

Ал шалына ол кешірімменен қарады,

«Алла әмірі» оны есіне жиі алады.

Ана жүрек мейірімді ғой, мейірімді,

Мәңгіліке сөндірмеген,

Бықсып жатқан шаланы.

Ұрпағының білмей өткен,

-Бұл өмірде барлығын

Қасіретін бар мұның.

Көрге бірге алып түскен пақырды,

Құдай кешсе, мен де кештім кінәсін,-

Дейді дағы

Дұға қылад ауық-ауық ақырын.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Баллада
17:29 29.12.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество з Україною в серці

Тұсаукесер — Презентация!

Ура! Наконец-то в нашем городе произошло грандиозное событие, которому искренне порадовались не только писатели и библиотекари, но и все любители литературного слова нашей области: к 25-летию независимости Республики Казахстан по инициативе управления культуры, архивов и документации Павлодарской области было издано десять книг пятнадцати павлодарских авторов!

Отбор произведений производился на конкурсной основе в нескольких номинациях. Новорожденные издания были презентованы читателям 21 декабря в Областной библиотеке города. Порадоваться за своих талантливых земляков и за самих себя-читателей пришли представители библиотек, культурная общественность города.

Право «разрезать путы малышам», отпуская их в читательскую жизнь, была предоставлена заместителю акима Павлодарской области Бегентаеву Мейраму Мухаметрахимовичу и поэту, руководителю Павлодарского отделения Союза писателей Казахстана Кани Арману Бактановичу.

Знаменательно, что среди победителей областного литературного конкурса немало представителей Славянского культурного центра и его добрых друзей. Особо хочется порадоваться за Ольгу Николаевну Григорьеву, которая выпустила в свет свою персональную «Зимнюю птицу-синицу…», и этой фото — поэтической синицей с «Павлодарской сосны» теперь можно полюбоваться в библиотеках области.

Приятно было видеть в числе счастливых книгородителей и Сулеймена Баязитова,

который по-баязитовски проложил игнатовско-григорьевский поэтический мостик из русского языка в казахский. Ну а мне посчастливилось стать соавтором двуязычного сборника для детей «Волшебные буквы» в компании с такими замечательными поэтами как Елена Вайберт и Нурбол Жайыкбаев.

Именно этой книжкой, как мне показалось, больше всего гордятся дизайнеры издательской компании «Дом печати», и именно её первой открыл для знакомства заместитель акима.

Наконец-то получили возможность издать свою коллективную «Первую книгу» Марина Юрченко, Марина Кисенко, Илья Приходченко и Александр Вервекин.

Ну и «Свеча в ночи» Игоря Неустроева после долгого ожидания тоже наконец-то увидела свет. Иллюстратором к ней стал наш павлодарский, «славянский» художник Александр Иванович Колодин.

Елена Игнатовская

Метки: книги
21:19 03.12.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество ⋘ КРА - СО - ТА ⋙

Какой прекрасный вечер

Какой прекрасный вечер!

Как будто пьян слегка:

Я жду тебя и встреча

С тобою так близка!

А вот и ты шагаешь

И лишь поток машин

С тобой нас разделяет.

Что им, что мы спешим?

Но светофор беспечно

Мне подмигнул в ответ

И долгожданной встрече

Зажег зеленый свет.

***

Кештің мына ғажабын-ай, ғажабын!

Аздап масаң сияқтымын мен деген.

Махаббатын бөлісуге азабын,

Сені таңдап күтіп тұрмын өзгеден.

Сен де міне көз көрімде,

Маған беттеп келесің.

Машинаға тиіспіз жол беруге,

Аздап бізді бөлетін.

Олар үшін, тәйірі, асығыспыз біз неге?

Ал бағдаршам тіптен бейғам,

Көзін қысып дегендей ме бірдеңе.

Көп күттірген кездесуге

Көк жарықты жарқ еткізші бір демде.

Талгат Гарипов

Перевод Сулеймена Баязитова

Метки: перевод
11:24 03.12.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество « ЗаБеГаЛоВкА »

Я, кажется, влюбился

Я, кажется, влюбился,

О чем давно мечтал!

Весь мир вдруг изменился;

Другим как будто стал:

Приветливее лица,

Нежнее облака,

Пушистее синицы

Под феном ветерка.

Иначе солнце светит

В небесной вышине.

Всё, всё на белом свете

Прекрасно, как во сне!

И лишь одно смущает,

С чего чуть грустен я:

Меня не замечает

Любимая моя!

***

Ғашық болған сияқтымын тегінде,

Арманым ед көптен бергі бұл менің.

Бір-ақ сәтте бүкіл әлем өзгергендей кемінде.

Басқаша рең алған тектес білгенім.

Саршымшықтың мамық жүні

Желмен ойнап күні-түні,

Алатындай еркіңді,

Жарқын жүзді, алаулаған көркіңді.

Нәзік бұлттар баурап бізді,

Көк күмбезден төгіліп тұр аппақ нұр.

Бәрі — бәрі жаратылыс күшінде,

Соның бәрі менің мұңлы махаббатым үшін бе?!

Жарық дүние ғажайып бұл

Кіргендейін түсіңе.

Абыржимын неге сонша,

Көңілсізбен сәл неге?

Сүйіктім тіптен бөтен жанша

Көрсе мені қалад тіптен бәлдене.

Талгат Гарипов

Перевод Сулеймена Баязитова

Метки: перевод
05:57 03.12.2016

Ит сабалады,

Жаңбыр абалады.

***

Кеме балтырға өрмеледі,

Кене теңізде тербеледі.

***

Жылан көктен құлады,

Қыран інде тұрады.

***

Инемен киім пішіп,

Қайшымен тіктім ішік.

***

Қоян қойды жаралады,

Қасқыр жымды паналады.

***

Кесе, кесе суға түстім,

Көлге барып, айран іштім.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Өлең
05:54 03.12.2016

Аспан

Аспан ашық, күн тымық,

Күредік қарды құлшынып.

Осы аспан сөзі де,

Біздің тілге кезінде.

Кіріпті Иран тілінен,

Мағынасы “әуе” екен.

Осыны бүгін білдім мен.

Арай

Ғасырлар бойы сандаған,

Көнеріп, ұмыт қалмаған.

Көп сөздің бірі Арай-ды,

Тамсандырған талайды,

Қосады ақын жырына,

Білгенің жөн мұны да.

Осы сөз қазақ қырына,

Жетіпті Иран жерінен.

Шұғыласын төгіп тұр бүгін,

Тілімнің асқақ төрінен.

Ас 

«Ас адамның арқауы,

Сабырлық керек затында».

Бұл мақал Алтай, Арқаға,

Бейтаныс емес затында.

Тағам ғой асқа балама,

Ас сөзін жат санама.

Аруақ ырза болсын деп,

Ас берді ел Бабаға.

Алау

Алаулап жанған оттайын,

Жалындап біраз тоқтайын.

Жылылық жұртқа тарасын,

Қызуы қайтпас шоқтайын.

Астана

«Астана»

Басқа да 

Сөздердей

Тіліме өң берген,

Шыққанын қай тілден.

Білуді жөн көргем,

Іздедім сөздіктен,

Сонда ғой сөз біткен.

Таптық та,

Таласпа.

Аптықпа,

Сіңіскен Алашқа,

Сөзі бұл Иранның.

Астана— бас қала,

Мемлекет кіндігі.

Бағынар аймақтар.

Деген-ді айғақтар.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Өлең
05:50 03.12.2016

Алла

Осы сөзбен бесігіңде таныстың,

Ер жеткен соң мәңгілікке табыстың.

Мейіріміне бөленген сан мұсылман,

Аллаға сен дей алмайсың, алыспын.

Алла, сірә, басты сөзі Арабтың,

Әлимсақтан әжетіңе жараттың.

Әміріне бір Алланың бойсұнып,

Жазираға ілімін де тараттың.

Осы өлең өріміне өрілген,

Біршама сөз 

Бізде қырға керілген.

Арабтардан

Тарағаны дау тудырмас тегінде,

Деген ойға

Ертелі— кеш берілем.

Амал

«Амал айы» өткен соң,

Күн жылынып, ерір тоң.

Дегенде үлкен кісілер,

Наурызды еске түсірер.

Мұнан да басқа «амалдың»

Омонимі бар таласпа.

Күйретіп жаудың қамалын,

Әдісін біліп жол тауып.

Әперген жеңіс Алашқа,

Қолбасшы біліп «амалын».

Сөз мәнін білсе артық па,

Тіл таныр жасқа саналы.

Cүлеймен Баязитов

Метки: Өлең
15:31 22.11.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Книги

Два языка — как два крыла

Мы по старинному казахскому обычаю разрезали путы на ножках нашему «малышу», или по русской традиции – выпускали в небо белокрылого голубя мира. Наш «малыш» – это двуязычный поэтический сборник стихов и переводов «Два языка – как два крыла», и «родителей» у этого зарифмованного младенца целых пять! И все – искали либо ищут свои вдохновенные строки в казахстанской степи, на просторах Павлодарского Прииртышья.

Этот необычный проект появился на свет благодаря доброй дружбе поэтов Ольги Григорьевой и Сулеймена Баязитова.

Они давно уже по переменке друг друга переводят. Не исписались, не надоели они друг другу за долгие годы сотрудничества, а вот новой, свежей поэтической крови им не помешало бы.

Так к дуэту двух поэтов-переводчиков присоединились ещё двое: Талгат Гарипов и я, Елена Игнатовская.

Ну а Павел Васильев… он давно для всех нас незримый ориентир, объединяющее поэтическое начало русско-казахской поэзии и дружбы, поэтому он тоже с нами, но всё же честнее сказать – мы с ним.

В Областную библиотеку на презентацию книги пожаловало немало неравнодушных к поэзии павлодарцев. Отрадно было видеть среди гостей встречи и представителей телеканала «Ирбис»: это значит, что о нашем сборнике, изданном малым тиражом исключительно на средства самих авторов (которые, как известно, богатыми не бывают), узнает весь город, и главным образом представители властных структур.

Эта книжка – наш подарок Казахстану к 25-летию его независимости, гимн дружбе, флаг взаимопонимания, взаимоуважения двух культур. Перевод каждого стихотворения из сборника с родного языка на дружественный был сделан с большим уважением и любовью к культуре братского народа, к родному языку автора и, конечно же, к самому автору.

Работа над строками не просто нас объединила, она нас сроднила: мы глубоко вглядывались в души друг друга, проникаясь одними мыслями, проживая жизни друг друга, мы искали отклик в своих сердцах, ваяя из слов строки, из строк – строфы.

Встреча в библиотеке была примечательна тем, что подходившие к микрофону люди говорили с присутствующими не столько прозой, сколько строками из стихотворений, отдавая им предпочтение. Благодаря стараниям Сулеймена Баязитова по-казахски «заговорили» все мы, русскоязычные авторы. А вот стихи нашего уважаемого аксакала звучали то григорьевскими, то гариповскими, то игнатовскими интонациями.

Произведения из сборника были замечательно прочитаны работниками библиотеки, учениками школы №32 посёлка Ленинский, гостьей из Омска Алисой Поминовой, а также в исполнении самих авторов.

Много добрых слов в адрес «новорождённого» и его «родителей» сказали представители Славянского культурного центра Татьяна Ивановна Кузина и Людмила Николаевна Бевз, директор Дома-музея Н. Г. Шафера Татьяна Сергеевна Корешкова и главный краевед города Соколкин Эрнест Дмитриевич.

А благодаря Виктору Фёдоровичу Поликарпову и Павлу Валентиновичу Беликову сборник «Два языка – как два крыла» уже успел побывать в казахстанской степи, пройдя васильевскими дорогами.

А вот в космос он пока не летал, но, наверное, надо бы, чтобы и там узнали, что мы вместе, мы едины.

Встреча в библиотеке получилась интересной, душевной. Очень здорово, что проект заинтересовал педагогов, библиотекарей, читателей. Более того, авторы не собираются останавливаться на достигнутом, а намерены продолжать своё поэтическо-переводческое дело, соединяя в ажурное поэтическое кружево ниточки двух великих языков.

Елена Игнатовская

Метки: презентация
15:27 22.11.2016

(сықақ)

Исламға құзғындайын шүйілген,

Молдаларға қабақтары түйілген.

«Алла» деп ем әлдеқалай байқамай,

Бүйідейін бүре кетті бүйірден.

-Не дедің?— деп сұрады ол сұстанып.

-Жәй,— деймін ғой баяғы.

-Естідім ғой «Алла» дедің сен анық,

Үлкен айғай боп кеткен еді аяғы.

-Комсомолсың, «Алла» дейсің тағы да,

Надансың,— деп тиді дерсің шамыма.

Ол кездерде мінезіміз болатын ед тым шадыр,

Сарт еткізіп,салып қалдым жағына,

Сол-ақ екен қуғын-сүргін басталды,

Комсомолдан шығарып-ақ тастады.

Қайтем бәрін көргенімнің тізбектеп,

Шашымды алды, орнында бас қалды.

Сол атеист көрші болды менімен,

Жүріп жаттық әркім өз жөнімен.

Біреу бірде есік қақты түн іші

Ентігіп тұр бір әйел

Тарылғандай тынысы.

-Үйдегі ағаң бетін оңға бұрды анық,-

Деді-дағы сыбыр етті сұрланып.

-Міне, адрес ертіп кел сен молданы,

Тек сыр шашпа,— деп,— тірі жанға,— өтінді.

Молла маған: «Бірге жүр»,— деп болмады.

Сырқат менің атеисім боп шықты.

Арпалысып жатса-дағы дертіменен

Мені анық таныған ед ол-дағы.

-Алла, Алла,— деп есінен сан жаңылды.

Қанша рет дем салғызды кім білсін,

Ал мен болсам күйініштен

Соққан едім санымды.

Атеистер Алла атын атауға да шошынған,

Сыр ашатын кейде осылай тосыннан.

Үкіметті, адамдарды алдауменен күнелтіп,

Талайларды түтетін ед жүн етіп...

Сол атеист көрінбейді бұл күнде

Кетті ме екен әлде олардың күні өтіп?-

Деп Сарыбай маған сауал тастады.

-Біле алмадым.

Менің ойым басқа-ды:

Атеистер құрыды ма— құрысын,

Ашық болсын дінсіздерден

Тәуелсіз ел аспаны.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Сықақ
10:58 31.10.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Красиво сказано

Прости

Едва заметная морщинка

Между бровей твоих легла,

Не тает на висках снежинка

Из дорогого серебра.

Ко мне теперь ты стала строже,

Но я все чаще мысль ловлю:

Ты как-то ближе и дороже,

Я все сильней тебя люблю.

Все чаще о тебе тоскую,

Когда придет разлуки час,

И с грустью осень золотую

В тебе приветствую сейчас.

Прости, любовь, за те обиды,

Что я нечаянно нанес.

За то, что не однажды видел

Лучинки, светлые от слез.

Прости меня за огорченья

На трудном жизненном пути,

За все тревоги и сомненья,

Непонимание – прости!

Прости, конечно, если сможешь,

Но благодарен я судьбе

За то, что ты мне все дороже,

За то, что дорог я тебе…

Кешір

Әжімің көзге ілінер — ілінбес,

Қастарыңа тұрғандай әр беріп.

Самайға із салған білінер — білінбес,

Күміс қылау күмәнді кетері мәңгі еріп.

Сен маған қаталсың бұл күнде,

Мұныңа келеді күлкім де.

Өйткені сен маған жақынсың,

Сен маған өмірдей қымбатсың.

Сені мен сәт сайын сағынам,

Алысқа кеткенде.

Жарылсам ағымнан,

Алтын күз жеткенде.

Өзіңді сағынам,

Кешір сен, махаббат,

Ренжіткен кезімді.

Мөлдір шық сан қабат

Жуғанын көзіңді

Көрген ем,

Оған мән бермеген.

Кешір сен сол бір сәтімді

Беймаза қатулы.

Өмірдің ауырлау жолында

Кешір сен кеше алсаң, қымбаттым.

Ризамын тағдырға шексіз мен

Сенімен өткізген өмірге.

Сен маған әлі де қымбатсың,

Қымбатпын саған мен.

Валерий Приходько

Перевод Сулеймена Баязитова

Метки: Современная поэзия Украины
10:19 31.10.2016

Бог миловал: не гналась за модерносты

И не тянуло с детства к серебру,

Но сердце, коронованное верностью,

Служило Вам, как Меншиков Петру.

На службу ту назначили не вы меня,

Я с Богом заключала свой завет.

Моя Любовь, не открывая имени,

Не потому ль к вам пролагала след!

Тәңір сақтап сән қумадым,

Бала күннен күміске құштар емен.

Адалдығына жүректің сенген едім,

Меншиковтай қызмет еткен Петрге.

Мен құдаймен антымды бұл бекіткем,

Мені тіптен ол қызметке

Сайлаған да сіз емес.

Махаббатым атын атап ешкімді де іздемес,

Сондықтан ба өзіңізге жол түскен.

Людмила Черкашина

Перевод Сулеймена Баязитова

05:46 31.10.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Красиво сказано

Несовместимость

Он — Телец, а я — Весы.

Под Венерой ходим оба.

Я люблю его усы,

Всю меня он — до озноба

Я — Весы, а он — Телец.

Влюблены, как дети, оба.

Ног не чуя, под венец

Шли,чтоб вместе жить до гроба.

Он – Телец, а я — Весы.

Дух и плоть в единой песне.

Это ночью. Днем — хоть тресни! -

Ходят врозь у нас часы.

Он — Телец, а я – Весы.

В споре днем и ночью тоже:

Спины вместе, врозь носы -

И зачем ты свел нас, Боже?!

Он — Телец, а я — Весы.

Под Венерой ходим оба.

Не люблю его усы,

И меня он — до озноба.

Үйлеспеушілік

Ол – торпақ, мен болсам– таразы,

Астында Шолпанның жүреміз.

Мен оның сүйемін мұрттарын,

Мен үшін ол менің сыртаным.

Ол – торпақ, мен болсам– таразы,

Ғашықпыз баладай пәктікпен.

Аяқты сезінбей тәждің астында,

Кеудеден шыққанша жан тіптен.

Ол– торпақ, мен болсам– таразы,

Бір әннің жанымыз, қанымыз.

Ол түнде, ал күндіз жарылып өлсең де,

Сағатымыз сәйкеспес наныңыз.

Ол –торпақ, ал мен –таразы,

Дау бітпес күндіз де, түнде де.

Арқалар біртұтас, ал мұрын...

Үндеме,

Тәңірім-ау, қосылдық біз неге?

Ол– торпақ, ал мен –таразы,

Шолпанның астында тұрамыз.

Мұртына көңілім наразы,

Ал одан салқындық ұрады.

Людмила Черкашина

Перевод Сулеймена Баязитова

Метки: Современная поэзия Украины
17:08 29.10.2016

Қыс өтіп, жайдары жаз байтақ қырға келіп жеткен тұс еді бұл. Қойлы ауылда тұратын біздер үшін жайдары жаздың алар орны ерекше. Ең бастысы — жайлауға көшу. Ал жайлау әдетте көл жағалауында орын тебетін.

Бір күні сырттан енген әкем бәйбішесіне: «Жездең Ықылас өзі баққан сиырларын осы ауылға қарай беттетіп келеді, қарсы алуға дайындал» — деді.

Аздан соң бір табын сиыр көлге келіп түсіп, оның бақташысы сыртта қарсы алып тұрған бізге беттеді. Бұл — Ықылас, яғни шешеміздің жездесі еді.

Амандықтан соң: «Сендерге қоныс жайлы болсын деп айта келдім»,— деді. Үлкендердің әңгімесінен ұққаным — Ықыластың Жәнібек атты баласы Қарағандыдан елге көшіп келмек екен. Мұны естігенде, шешем қатты қуанды.

-Айналайын — ай, ақыры ат басын елге бұратын болған екен. Жұрттан естуімше, Жәнібек Қарағандыдағы шахтыда, сонан соң әлгі кәмпит шығаратын жерде жұмыс істеп жүр деуші еді.

Иә, шынымен ақ, Жәнібек 1952 — жылы Қарағанды қаласындағы өрт сөндіру бөлімінде қызмет атқара жүріп, кейін Ленинград қаласындағы өрт сөндірушілер қызметінің бір жылдық оқуын аяқтағаннан соң, Қарағанды қаласындағы өрт сөндіру қызметінің инспекторы болып тағайындалған...

— Тағдыр деген – осы, — деді ол.

— Ақыры жалғыз ұлыңмен де қауышатын күнің туған екен.

Өй, сен естіген жоқ пе едің?

Жәнібек үйленген, кішкентай немерем бар, – деді Ықаң қауқылдап.

Ә, солай ма еді?! — деп шешем көзіне жас алды. Отырғандар: -Қайтсін енді, — десіп жатыр.

Олай дейтіндері Жәнібек оның апасы Торғайдан қалған алтынның сынығы, жібектің қиығы дегендей жалғыз ұлы болатын.

...Торғай екінші рет Қабден атты азаматқа тұрмысқа шыққан. Одан қалған Сапкен, нағашысы Қайырбектің қарауында өсіп ержетті. Атымтай атты азаматқа тұрмысқа шықты.

Бұл күнде Атымтай да, Сапкен де өмірден озған. Арттарында қалған жалғыз ұлы Сапарбек үйлі — баранды Кенжекөл ауылында тұрып жатыр.

Шешем Шалатайдың айтысына қарағанда, Торғай өте пысық, еті тірі жан болғанға ұқсайды. Ол өзге де ауылдас қыздар және әйелдермен «Қызыл отау» жанынан ұйымдастырылған сауат ашу мектебінде оқып, жазу — сызуға үйренеді.

Осы аз ғана білімнің өзі өте ізденгіш, өз — өзіне талап қойғыш Торғайдың замандастарының арасында ерекше көзге түсіп, ел ісіне ерте араласуына мүмкіндік берді. Ауылдық кеңестің хатшысы болып жемісті жұмыс істеген.

Бұл күнде сексен бестің асқар шыңына көтеріліп отырған Жәнібек аға ауылдасы, Тыйыштаттың айтысына қарағанда, шешесінің Баянда алғаш ұйымдастырылған бала бақшасының меңгерушісі болғанын мақтанышпен айтады...

Бір колхозда тұрғанменен, сіз мына жақта. біз ана жақта дегендей ел арасы шалғай, сондықтан естімеген шығармыз, қуанышың құтты болсын,— деп жатты әкем.

Сол күннен бастап, шешемнің құлағы жездесінің ауылына түрулі еді. Сол ауылдан әлде кім келе қалса: «Жәнібек көшіп келген жоқпа?» — деп сұрап жатады.

Ақыры, Жәнібек әкесінің ауылына көшіп келді. Бұл 1985 — жыл еді. Ол тұста «тың» деген ұғым қай қазақты болсын елең еткізетін. Жоқ, бәлкім, Жәкеңнің басқа мамандық таңдамай, сол тұста Қойтаста ашылған трактористер курсына түсуге сол да себеп болған шығар. Сол мамандықты ел қатарлы меңгеріп шықты.

Осы орайда, айта кететін бір жәйт, тың игерушілер қатарында жергілікті ұлт өкілдері шамалы еді. Сондықтанда кең байтақ еліміздің әр түпкірінен сан алуан ұлт өкілдері мал бағумен күн өткізіп жатқан қазақтарға шекесінен қарайтын. Тіпті бұлардан техника тілін меңгеретін адам шығады дегенге сене қоймайтын.

Трактор курсын бітіріп шыққан Жәкең солардан қалған тозығы жеткен темір тұлпар тізгінін ұстады. Абырой болғанда тыңға түрен салған алғашқы күнінен ақ, Жәкеңнің жұлдызы оңынан туғандай еді. Әрине оның техника тілін ұршықша иіріп меңгеруіне, өз ісін тиянақты атқаруына жан сала еңбек етуі себеп болғанды.

Содан да болар, егін орағы басталған тұста, Жәкең Қырғындағы қызыл қырманға меңгеруші етіп тағайындалды. Тусырап жатқан тыңның әлі эрозияға ұшырамаған тұсы бұл.

Егін шығымы жоғары еді. Қызыл қырманда қызықты еңбек күндері жалғасып жатты. Бұл арада Жәкең өзін іскер ұйымдастырушы ретінде танытты.

Бәлкім, бұған Қарағанды өрт сөндіруші инспекторы ретінде болып, адамдармен тіл табысу мәдениетін меңгергені себеп болған шығар. Әйтседе, Жәкеңнің есімі сол тұста ауыл еңбеккерлері арасында құрметпен атала бастаған.

Осыдан үш жыл өткен соң, Жәкеңнің отбасылық өмірінде үлкен өзгеріс болған еді. Сүйікті жары Үкітай марқұм болып, Жәкең Мәрия жеңгейге үйленді.

Сөйтіп,ол қаракесек елінен жан дүниесін түсінер жар ғана емес, жақын — жуық, қайын жұрт тапты. Мәрия жеңгейдің ағалары — Біләл, Қабжан, жеңгелері — Томаш, Қапиза және балдыздары жас отаудың шаңырағының берік болуына ақыл – кеңестерімен көмектесіп жатты...

«Қазақ қарға тамырлы» деп текке айтылмаған. Көп ұзамай Мәриямның Майқайыңда Зәбира атты нағашы апасы тұратыны белгілі болды.

Ол кісінің жолдасы милиция капитаны, тергеуші Қинаят Қатиетов екенін білген жұрт:

Өй, бұл Қайырбек Бәженеевтің жақын туысы емес пе?! — десті.

Сондықтанда болар әлдебір қылмыскерді «індетіп» Қойтасқа келген сапарында Жәнібек Қинаятты бірден танып, сәлем берген. Ол да мұның сәлемін жылы қабылдап: «Сенімен бажа болған екенбіз ғой», — деді күлімсіреп.

Бірер күннен кейін Зәбира да сіңілісі Мәрияға жаңа ортада өз орнын табуына айтарлықтай ақыл — кеңес беруге ат ізін салған еді. Осы орайда Зәбираның ағайын арасында жастығына қарамастан сол жылдарда — ақ ерекше құрметке ие болғанын айта кету орынды.

1963 — жылы бұрынғы Большевик колхозының орнына Южный совхозы құрылды. Шартараптан келген қоныстанушылар аз емес еді. Бір күні Жәкеңді сол кездегі совхоз директоры М. Е. Предохо шақырды.

Ол жаңадан ұйымдастырылып жатқан совхозға көптеген іскер мамандардың қажет екендігін айта келіп, сол мамандарды, қала берді, қалың жұмысшы көпшілікті партия саясатын жүзеге асыруға жұмылдыру үшін жұмысшылар комитеті құрылатынын сөз етті. «Соған басшылық жасауды өзіңізге ұсынбақ пыз» — деді.

Көп ұзамай ауыл еңбеккерлерінің алқалы жиынында Жәнібек Ықыласұлы Бәженеев Южный совхозының жұмысшылар комитетінің председателі болып, бір ауыздан сайланды.

Бұл үлкен сенім еді. Осы сенімді ақтап, Жакең өз жұмысын ұйымдастыра білді, «жарыс — табыс көзі» дегенді ту етіп көтерген сол жылдары Социалистік жарыстың жалауын желбіретіп, жеңімпаздар анықталуына көп күш жұмсады.

Сонымен қатар, ауырып сырқаған адамдарды шипажайға жіберу, баспанамен қамтамасыз ету, тағы да басқа совхоз еңбеккерлерінің әлеуметтік тұрғыдағы мәселелерін шешуге көп үлес қосты.

1970 — жылы тағыда совхоз директоры Жәкеңді шақырып алып: « Мына үшінші бөлімшенің шаруашылығы біршама құлдырап кетті, соны басқаруға Сізді жіберсем, қалай қарайсыз?» — деген ұсыныс жасады. Жәкең бұл жұмысты да ойдағыдай атқарды.

Ол тұста, бөлімшеде 1500 — бас ірі қара мал бар еді. Осы аталған мал басын жем шөппен қамтамасыз ету, мал қораларын, бақташылар тұратын үйлерді қысқыға жөндеу сияқты қарбалас науқандар бірінен соң бірі жалғасып жататын.

Бөлімшенің бес мың гектар егістік алқабы болатын. Онда бидай, арпа, қарақұмық дақылдары егіліп, орып алу жұмыстары бірінен бірі ұштастыра жүргізілді.

Бірте — бірте жұмыс алға басты. Бөлімше еңбеккерлерінің Жәкеңнің бұл жұмысы да бір кісіден кем меңгергендігіне көздері жетті. Мемлекетке сапалы да семіз ет, сүт, май тапсыру ісі бірте — бірте оң жолға қойылған.

Ол жылдары Қырғын учаскесі бөлімшенің егістік алқабы болатын, бұл сол шаруашылықтың құнарлы жері боп саналатын.

Егін егу технологиясын дұрыс сақтау арқасында, жер құнары өз жемісін беріп, бөлімше дихандары әр гектардан 10 — 12 центнер өнім алуға жетісті. Бұл сол жылдары жоғары нәтиже болып есептелетін. Жәкеңнің еңбектегі табыстары елеусіз қалмады.

Оны бөлімше еңбеккерлері ауылдық кеңестің депутаты етіп сайлады. Енді ол өзінен басқа да әріптестерімен қатар совхозда еңбек мәселелерін көтеріп шешуге ат салысты.

Южный совхозында еңбек еткен сол жылдарды сағынышпен еске ала отырып, Жәкең өзімен қанаттас, жұмыс істеген пікірлестері Ғаббсаттар Сарбасов, Әбілә Сабденбеков, Серік Анафин, Сағадат Ысқақов сынды ауылдық кеңестің депутаттары болған азаматтардың есімін мақтанышпен атады.

1975 — жылы отбасы жағдайына байланысты Жәкең Жосалы совхозының Қызылтау бөлімшесіне қоныс аударып, мұнда екі жылдай бөлімше қойма меңгерушісі болып қызмет атқарды.

Бір айта кететін жәйт, Жәкең қайда жұмыс істесе де, өзінің адалдығымен ерекшеленді. Ол ішіп — жеуге, қоғам мүлкін талан — таражға салуға жол бермеді.

Бұл оның өзіне де, өзгеге де қойған талаптардың бірі еді. Ал енді осы қасиет, бәлкім, оған нағашысы Қайырбек Бәженеевтен жұғысты болған шығар.

Совхоз директоры Тоқтыбай Бралинұлы Құлшыманов Жәнібек Ықыласұлын совхоз орталығындағы орталық қойма меңгерушілігіне шақырды. Он бес жылдай бір орында табысты еңбек еткен Жәкең, көп жылғы бейнетінің зейнетін көрер шаққа жетті.

Қызылтау жерінде өмірінің жалғасы — балалары өсіп, ержетті. Көп жылдар бойы елге есімі белгілі азаматтар: Қапен Төлеубеков, Марат Әшімов, Қоқан Закарьянов, Бақыт Аязбаевтармен бірге еңбек етті. «Ел дәулетін еселеуге шамамыз жеткенше үлес қостық», — дейді Жәкең.

Осылардың арасынан, өз басым, совхоз директоры Қапен Төлеубекұлы есімін ерекше атар едім. Өйткені ол кісі Баянауыл өңірінен, қателеспесем, Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесіне депутат болған азамат. Баянауыл өңірінде бірнеше шаруашылық басшысы, Май ауданында ауыл шаруашылық басқармасын басқарған адам.

Міне, көпті көрген көшелі осы сынды азаматтармен қанаттас еңбек ету Жәкеңе аз олжа болмағаны сөзсіз. Ол жылдарда Үкімет наградасы екі еңбеккердің біріне беріле бермейтін. Өйткені, жасырары жоқ, кей тұстарда сол наградалар маңдай терлеп, еңбек еткендерден «ұр тоқпағы мықты болса киіз қазық жерге енеді» демекші, «аты озғандардың» кеудесіне қадалатын.

Ал Жәкеңнің адал еңбегі аудандық партия комитетінің грамоталары, мақтау қағаздарымен аталып өтті. Ең бастысы зейнеткерлікке шыққанда Жәкеңе совхоз директоры Қапен Төлеубекұлы еңбегін бағалап, арнайы бұйрықпен астына автокөлік мінгізді.

1982 — жылғы сәуірде Жәкеңнің асқар тауы, әкесі Ықаң, 84 — жасында өмірден озды.

Осы орайда, Ықаң жайлы бір — екі ауыз сөз айта кету артық болмас. Ол кісі өте момын, шаруақор болатын.

Көзінің тірісінде — ақ аты ел арасында аңыз болып таралған еді. Сонау бір жылдары, ағайынның топырақты өліміне бата жасағанда, кіндік шеше атанып, нәрестенің кіндігін кесіп, қалау қалағанда, ауыл адамдары малдарын сойып апарады екен.

Cондай бір сапарға Ықылас ақсақал да әзірлік жасайды. Қойын сойып , етін сорғысын деп терісінің үстіне жайып қойған ол бірер шыны шай ішіп, шөлін баспақ болып үйге кіреді.

Содан шайды қанып ішіп, сыртқа шыққан ол, қораның есігінің аңырайып ашық жатқанын көріп, ішінде өзара ырылдасқан иттердің дауысын естіп жүгіріп келсе, ауыл иттері сойылған қойдың етін паршалап — ақ тастаған екен.

Тек жоғарыға ілінген төс пен қора бұрышына тастай салынған бас қана аман қалыпты. Мұны көріп есі шығып, үйге қарай жүгірген Ықаң бәйбішісіне;

— Иттер қойдың етін түгелге дерлік туталақайын шығарыпты, тек сен ренжи көрме, құдай сақтап басы, құдай сақтап төсі қалыпты, — деген екен.

Ендігі бір аңыз мынау: Аудан орталығындағы ауруханаға өзі бағып жүрген табындағы көк бұқа сүзіп, бірер бұғанасы шытынап, қабырғалары сынып, ауыр халде түскен Ықыласты дәрігерлер емдеп жазып, қатарға қосумен бірге, жасы жеткен адам ретінде зейнет ақысын қуып алуға құжаттарын әзірлеп, көмектессе керек.

Өмір бойы «Большевик» колхозында еңбек етіп, жасы әлдеқашан пайғамбар жасынан асып кетсе де, зейнеткерлікке шыға алмай (совхоз құрылғанға дейін колхозшылар зейнетақы алған емес және оны қуудың жолын да біле бермейтін), ең бастысы «тірі ақшаны» түсінде ғана көріп, өңінде сирек ұстайтын Ықаң зейнетақысын алғанда: «Е, жаратқан, бергеніңе мың шүкір, зейнеткер атандырып, осы халге жеткізіп, шытырлатып ақша санаттырған көк бұқаға да, үкіметке де... қала берді, әлгі дәрігер балаларға да көп рахмет деген екен.

Бұл аңыздар Баянауыл ауданының Жұмат Шанин атындағы ауылда әлі күнге дейін айтылып келеді. Мұның өзі бір кездегі ауылдастарының аңқау да аңғал жан дүниесі табиғаттың өзіндей таза Ықаң сынды қатардағы еңбек адамына аз құрмет болмаса керек.

Ел ақсақалын ауылы құрметтеп, соңғы сапарға шығарып салды. Олардың арасында Ықаңның сегіз немересі бар еді. Қазірде Жәкең Екібастұз қаласының тұрғыны. Бәйбішесі Мәрия жеңгеймен Алланың алақанға берген ырысын бала — шағаларымен бөлісіп, қызықты думанды өмір кешуде.

Ләззәт пен Берікбай қатардағы шаруа адамдары. Фаризат жоғары оқу орнын бітіргеннен соң, көп жылдар бойы Екібастұз қаласының мәдениет бөлімін басқарып, жемісті еңбек етті. Қазір Қазақстан Респбликасының Парламенті Мәжілісінің Аппаратында қызмет етуде Алиасқар — полиция полковнигі.

Көп жылдар бойы Екібастұз қаласының Ішкі істер басқармасы бастығының бірінші орынбасары болып жұмыс істеді. Қазірде Баянауыл аудандық Ішкі істер бөлімінің бастығы. Ерсін болса республикамызға белгілі «Богатырь көмір» кен орны разрезінде техникалық қызметкер.

Еркін мен Серікбай Екібастұз қаласының ішкі істер басқармасының полиция офицерлері болса, Гүлзат Павлодар облыстық Қазақтелекомда инженер-техник қызметін атқарады.

Қайыргелді өзінің өмірге деген құштарлығымен өміршеңдігін танытқан аптал азамат болса, сүт кенжесі, ағылшын тілінің маманы Гүлдана, қазірде Қазақстан Республикасының кардиохирургия орталығында қызмет атқаруда.

Сонымен қатар, Жәкеңмен Мәрия жеңгей өздерінің сүйікті балалырымен келіндерінен он төрт немере, үш жиен, жеті шөбере сүйіп отыр.

Міне, құрметті оқырман! Ықыласұлы Жәнібектің, оның отбасы жәйлі азды-көпті мағлұмат осы. Алда қос қарияның қол ұстасып, өмір кешкендеріне 50 — жыл толғалы отыр. Торқалы той құтты болсын, Жәке, Мәрия жеңгей!

Сүлеймен Баязитов

Қазақстан Жазушылар және Журналистер Одағының мүшесі.

Павлодар қаласы

2012 — жыл

16:18 20.10.2016

Әдебиетші ғалымдардың пайымдауынша, аңыз — ертегі еншілес ауыз әдебиетінің бір саласы. Оны ертегіге телулеріне аңызда қиял — ғажайып оқиғаның шындықпен қосарлана өрілуі себеп болса керек.

Мұнымен қатар, аңыз негізінде әңгіме, кейде өлең — жыр түрінде болуы мүмкін деген — екі ұшты пікір де айтылып қалып жатады. Дегенмен, аңыз кейіпкерлері нақтылы өмірде болған жандар.

Олар Асан Қайғы, Қорқыт, Жиренше, т.б. Бұл аңыздардан басқа Ұлы төңкеріске дейін қазақ даласында діни тақырыптардағы аңыз — әңгімелер де аз таралмаса керек.

Олай дейтінім, әкем марқұм (молда болатын) қыстың ұзақ түнінде араб әрпімен басылған кітаптардан аңыз әңгімелерді өзі оқып, мазмұнын қазақшалап айтып отыратын.

2005 жылы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының Павлодар қаласында «Шайтанның саудасы» атты таңдамалы өлеңдерінің 1 — томы басылып шықты.

Сегіз бөлімнен тұратын аталған кітаптың беташар бөліміндегі «Аңыз өлеңдер» топтамасын қызыға оқып, танысу барысында құдіреті күшті бір Алланың жер мен көкті жарату барысында пендесінде ұсынған Ғибратын айқын аңғарғандай әсер аласың.

Екі күн-жер, күн көк жаратты,

Бір-біріне екеуін жұп жаратты-

дей келіп ақын:

Бір сағатта қылуға құдіреті бар,

Пендеге ғибрат болсын деп жаратты,— деп түйін жасайды. Осындағы ақынның «бір сағатта қылуға құдіреті бар» деген сөзінің астарына үңілер болсақ, қас пен көздің арасында жер жұтқан қалалар, отқа оранып, күлге айналған саусақтың саласындай мүлгіген ормандар ойға оралады. Мұның барлығы да кім қалай түсінетініне қарамастан Мәшекең айтпақшы «Құдайдың құдайлықпен қылған ісі» екені талассыз.

Ақын одан әрі «Сабырдан сабақ берген білген жанға, асығыс пенделерім қылмасын», -деп жалғайды. Тек... Сабырдан берілген сабақты біз пенделері ұқтық, асығыстық қылмадық, -дей алар ма едік. Жоқ.

Алысқа бармай-ақ күні кешегі «атақты» маскүнемдік пен алкоголизмге қарсы күресті-ақ алайықшы.

Қаншама жүзім ағаштары оталып, қаншама адам өмірлік кәсібінен көз жазып, ырзығы мен ырысынан шектелді. Ең сорақысы жүздеген, мыңдаған адамдар техникалық спирттен әртүрлі сурагаттан уланып, көз жұмды

.

Осының өзі сәл байыппен қарап, үңіле ой жүгіртсек «Сабырдан сабақ алмаудың, асығыстық қылудың салдары емес пе?

Жер мен көкті жаратушы құдіреті:

Ерік, ықтияр өзіңде көк пенен жер,

Ай мен күн бұл кеңеске сендерде кір.

Тау мен тас толқып жатқан дария сулар,

Көремін алаламай бәріңді бір.

Мен қинап ешбіріңді зорламаймын,

Тозаққа түсірем деп торламаймын.

Біріңді артық, біріңді кем көрмеймін,

Бәрі өз мүлкім, жасытып қорламаймын.

Қысылып жарлық сөз деп қалма дейді,

Сақтауға бір аманат ие болып,

Ішінде бір талапкер бар ма,— дейді.

Сонда адам, шадыман шаттыққа бөленіп: «Аманатыңды әкел де, арқама қой»,-деген кесікті сөзін айтады. Ақын адамның осы шешіміне — көк пен жер, ай мен күн, тау мен дария, Адамның адамдығына куә болып, көздері көргенін жырға қоса келіп, Алланың адамға деген аяушылығы оянып, оған ғылым мен ақылды бергенін «Бәрін бұған құлақ кесті құл еткенін» баяндайды. Содан да Адам ата жаралған жұма күнінің қадірі артықтығын, абзал болғанын сыр етеді.

Тек ақын «Жан мен сауал аңызға сөз болмағанмен» екінің бірі адам саналмайтынын еске салады. Өзіне сөз берсек:

Есектің де байқасаң жаны бар ғой,

Деп айтпайды оны ешкім «жануар ғой»,

Жұрттың көбі «есектей» адам-дейді,

-Айдап жүрген –деу менен малы бар ғой»

... Текеде де сақал бар, көр нанбасаң,

Соныменен кәнеки, болды ма адам?!

... Тоты құста сөйлейді үйренумен,

Қандырады о дағы құлақ құршын.

Ақын адам сол: «Адамдығын жұрты көрсе»,— дей келіп, пікірін мына төмендегі жолдармен айшықтай түседі. «Кем-кетік, жоқ-жітікке қарайлассаң, ашты тойындырып, жалаңашты киіндірсең, сөйтіп, қылған ісіңді тәңірім сүйіп, көзіңнің жасын исе, басқаға бір өзіңнің пайдаң тисе, сонда ғана Адам деуге лайықтысың.

Осы орайда ақын «Адамның күні-адаммен екенін» қадап айтады. «Сынау үшін жаратқан бай, кедейді: «Бір-біріне салсын-деп көздің қырын». «Жетімді жексұрын көрме, тіленшіні телміретпе, қаріппенен қасерге қайыр бер, жұма сайын үлестіріп айлығыңды-жұрт көзіне түсір-байлығыңды деп насихат етеді.

Алыстағы бір алай кәріп (ғаріп) аштыққа ұшыраған, соларға басқа жұрттан көп қайыр барып жатыр. Сол игілікті істен қалыс-қалсаң, қор болып қазақ атың жойылар, сенде почта мен ақша жібер-дей келіп, құдай үшін аштарға жылу бер,-деп үндейді.

«Айт!-деп мені жұмсаған хақ тағала,

Кел осыған көмек бер, қатын-бала!

... Көбің көпше қайыр бер, азың-аздай,

Бата бермей жалғанға батпақ саздай,

Көп ішінде көзге түс қоңыр қаздай.

Мәшекеңнің бұл үндеуі өз заманында, дәуірлестерінің тарапынан қаншалықты қолдау тапқаны беймәлім. Дей тұрсақ та оның Алланың адамға берген аманатына адал тек ислам тарихы ғана емес жер жиһан тарихының терең білгірі, гуманист екендігі күмән тудырмайды.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Қөзқарас
14:28 04.10.2016

Қазақ баспасөзінің, әсіресе, «Қазақ әдебиеті» газетінің қазақ қауымы үшін алар орны ерекше.

Бұл бұрын да, бүгін де, Алла жазса, ертең де солай болып қала бермек. Ежелден-ақ қазақ жыртысын жыртып, ұлт мұңын мұңдап келе жатқан газет бұл күнде ел назарын өзіне аударған.

Күн тәртібіндегі шилі мәселеге айнала жаздап тұрған жер қатынастары туралы да бірталай ортаға ой тастап, олжа салар дүниелерді жариялап үлгерді.

Солардың бірі газеттің үстіміздегі жылғы 5-11 тамыздағы №29— санында жарияланған Қорабай Шәкіровтың «Қазақ жерінің қамын ойлай...» атты мақаласы автор туған жер туралы толғанысын бірталай бүгінгі және келер ұрпаққа үлгі болар өнегелі жайларды қозғай келіп, орын алып отырған олқылықтардың орнын толтыруға, істі алға бастыруға бағытталған өзінің т.б.

Бірталай азаматтардың ойларын ортаға салып, нақтылы мысалдар келтіреді. Соның бірі – Шарбақты ауданындағы «Победа» шаруашылығында.

Өңірдегі шаруашылықтардың шаруасы шатқаяқтап, шаңырағы ортасына түскен адамдардың үкілі үміті желге ұшқан тұста облыстық «Сарыарқа самалы» газетінің тілшісі болған едік.

Мұндағы бәз қалпында тұрған көшелерді алаңсыз адамдардың шаттық толқыған жүздерін көргенде Баян жерінде тоз-тоз болып құлап қираған ауылдар қалаға бет алған көштерден көзіміз жауыр болған басымыз өмірде тозақ пен жұмақ қатар болса, жұмақ осы соңғысы шығар деген ойға тірелген едік.

Мақалада: «Үкіметті және жерді игерудегі үкімет көзқарасын қолдағысы келетіндердің жерді сатса, жалға берсе, қыруар инвестиция тартылады», – деген уәждерін айта келіп, мысал ретінде әлемдік тәжірибені алға тартқан екен.

Автор мұнан әрі жоғарыда өзі келтірген мысалдарды түйіндей келіп: «Мұның өзі жерді игеруде шетелден инвестиция алмасақ болмайды», –деген пікірлерге дәлел ретінде ұсынады. Өте орынды сөз.

Олай дейтінім, бізден көш ілгері кеткен небір дамыған елдердің табысын көлденең тартып, олар жерлерін сатты, жалға берді, соның арқасында байып жарыды, біз де байимыз деудің ешбір қисыны жоқ.

Ол елдердің шаруалары жерден тамырларын қай жылы, қай ғасырда үзіп қалалық болғандарын тап басып айта аласыз ба?!

Асфальтті биік үйлі қалада көзін ашып, есін жиып, етегін жапқан жер-ана асыраушы екенін кітаптан оқып, кинодан көрген ұрпақ үшін жер тағдыры деген, бері қойғанда, бес тиындық құны жоқ бос сөз болып көрінуі ықтимал. Ал қазақ баласы қалаға қарай алды осыдан он бес-жиырма, арты күні кеше қозғалды. «Ауыл– алтын бесік», «жер— ана» деген ұғымдарды күні кешеге дейін дұғадай жаттап, оған кәміл сеніп өскен қазақ Алтын бесігін, жер-анасын құстың тұмсығындай келте кезеңде ұмыта алар ма?!

Сол далада өткен өмірін, сіңірген еңбегін,тамшылата төккен терін, қуанышы мен кірбіңін оларға қандай күш ұмыттыра алмақ?

Сондықтан да кімге де болсын жерді сату санасына сіңіп, миына қона қояр ма? Бұл ауылдан қалаға көшкен бірдің басындағы хал емес, мыңның басындағы хал ғой?!

Сондықтан да мен мароторийдің бес жылға ұзартылуын бар болғаны бұл салада атқарылар істің бастауы ғана деп түсіндім. Ал жер қатынасы мәселесін алды-артына қаратпай, түпкілікті шешу үшін кемінде бір ғасыр уақыт керек.

Осы материал басыла қалған жағдайда оқырмандар тарапынан «бұл да қыруар жерді сатып, не жалға алғандардың бірі шығар» деген күмәнді ой тумауы үшін өзінікі дейтін баспанаға қолы жетпей жүргендердің бірі екенімді қалада әйелім және қызым үшеуміз ұлымның қолында тұратынымызды айта кетейін, баспанасы жоқ адамның жері қайдан болсын?

Ал қолға қалам алғызып отырған ұрпақ алдыңдағы азаматтық, қала берді, қаламгерлік парыз. Осы орайда, ойға ертеректе көрген, ұмытпасам «Қазақфильм» түсірген «Жерге қайтып оралу» атты фильміндегі ғарышқа ұшуды армандайтын Ермек атты шопанға ауылдастары арнаған мына бір ауыз өлең оралды:

Қараңдаршы, достарым,

Мына біздің Ермекті.

Жердегі қойдан айрылып,

Көкке қолын сермепті, –дейтін еді.

Тоқ етері, жерді сатып байимыз, жаримыз деп жүргенде ата жұрттан айрылып, ұрпағымызды тентіретіп көп айтыла беретін әлем жұртының алдында масқарамыз шықпаса жарар. Ұрпақ қарғысына қалмасақ болды да.

Сүлеймен Баязитов

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, жазушы.

Баянауыл ауданының құрметті азаматы.

Метки: Нөмірге хат
12:45 27.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество ⋘ КРА - СО - ТА ⋙

Куня-Ургенч

"Упавший духом гибнет раньше срока". Омар Хайям

Самолёт из Чимкента приземлился в Нукусе. Цель моя – Куня-Ургенч. Из Нукуса полечу самолетом до Ургенча, а там всё близко, и Куня-Ургенч и Хива. Сегодня переночевал в гостинице и открыл для себя очень неприятное обстоятельство – я не взял с собой паспорт. Хорошо, что для покупки билета на самолёт паспорта не требуют.

Пустили меня в гостиницу с условием, что я приду после одиннадцати вечера, а в шесть утра меня уже здесь не будет. Конечно, за плату. Дальше я уже о гостиницах не думал, ночевал на вокзалах, предварительно сдав свой рюкзак в камеру хранения. Просыпался иногда, когда чувствовал, что меня обыскивают. Приходилось защищаться. Такая вот бесшабашность юности.

Нукус представлен в моём дневнике несколькими страницами зарисовок фантастических орнаментов на керамике, которая присутствует везде, во всех интерьерах. В столовой в центре города — восточные вазы с изображёнными на них цветами кунжута; поливные кумганы (сосуды для напитков традиционной формы), много керамических миниатюр — скульптур, используемых для украшения в нишах на стенах интерьера столовой. Удлинённый стол — дастархан из дерева арчи, суп под названием мастаба. Глаз отмечает всё для меня необычное.

В художественном музее Нукуса собрана хорошая коллекция живописи. Интересна живопись Волкова, уроженца Ферганы. Образование он получил в Петербурге в мастерских В.Маковского, Н. Рериха, И. Билибина. В 1916 году он возвратился в Ташкент и посвятил свой талант этой земле.

Живописи, в понимании европейцев, на Востоке не существовало.

В коллекции музея много дарений из центральных российских музеев. Сейчас складываются современные школы живописи. В Ташкенте есть художественное училище (там преподавал А. Н.Волков). Высшее образование молодые художники получают в российских художественных вузах.

В самолете на Ургенч познакомился с газовиками, русскими рабочими и инженерами из Москвы, прилетающими сюда вахтовым методом. Семьи их в центрах. Жёсткие ребята, много пьют. Они меня пригласили с собой в свою гостиницу.

Один из них, инженер, во время разговоров, сказал: «Вы, художники, там у себя в мастерской придумываете красивую жизнь, а жизнь совсем другая. Нужна сила». Напряжение между ними и местными жителями сразу ощущалось, особенно, когда вокруг была молодёжь.

Автобусы для меня — главное средство передвижения по Ургенчу и вокруг него. Все кондукторы автобусов – мужчины, сытые, упитанные и довольные. В путешествии всегда много интересного. Везде пытаюсь записывать наблюдения.

Блокнот заменяет собеседника, ограничивает очень небольшой круг внимания и создаёт хорошее, ровное настроение. В путешествии со спутником нужно приспосабливаться к его нуждам, самочувствию, нужно говорить и поддерживать общение. Всё это заменяет дневник, оставляя приятное чувство одиночества, сосредоточенности и обострённого внимания.

Человек, долго живущий в одной обстановке, привыкает к окружающему и перестаёт обращать внимание на детали. Путешествующему всё внове. Из окна автобуса вижу низкие глиняные дома, закрытые стенами от улиц, сады, людей на улицах и остановках автобуса – всё интересно.

Вот вошли в автобус две старые узбечки со свёртками, одетые в красное и коричневое тряпьё. На остановке старушка в пёстрой чалме из цветной ткани, рядом весело щебечут две молодые провинциалки, увешанные украшениями и с колечками в носу. Пожилые мужчины не снимают огромных бараньих шапок ни зимой, ни летом.

Движение укачивает, подремлю. Вышел в Куня-Ургенче из автобуса в поле, засыпанное обломками бывшего здесь древнего города. Солнце привычно раскаляет остатки былого величия, очень жарко. На огромном пространстве кое-где остались полуразрушенные сооружения. Пошёл к самому грандиозному.

Завывает ветер во все дыры мавзолея Текеша (табличка на стене, конец 12-го века). Восемь веков простоял огромный купол на четырёхугольном кубе, переходящем выше в восемь углов и уже дальше поднимающийся на двадцать пять метров. Очень толстые стены из древнего тонкого кирпича. Кто-то когда-то его ремонтировал.

Этот процветающий город, застроенный дворцами, мавзолеями, мечетями, в котором в разные времена жили такие учёные с мировыми именами, как Авиценна,

Бируни,

пережил судьбу Отрара. Войска Чингизхана разрушили в Ургенче всё, что смогли, так как это была столица противостоящего ему Мухаммед – шаха.

Мавзолей Текеша выстоял! После того, как схлынуло монгольское нашествие, Ургенч, как и Отрар, стал восстанавливаться, и даже процветать и застраиваться многочисленными сооружениями два века, вплоть до нового и уже окончательного разгрома. В конце 15 века, устанавливая власть над миром, эмир Тимур, наказывая непокорных, «совершил пять походов на Ургенч, уничтожил его, и приказал засеять ячменём». В этом городе всё делалось на полном серьёзе, и даже трагизме.

Разрушив Ургенч, Тимур приказал вывезти мастеров – строителей этого города в Шахрисябз, близ которого он родился, и был уделом его отца. Он превратил Шахрисябз в свою резиденцию и стал застраивать грандиозными сооружениями. Ургенч — (теперь его называют Куня-Ургенч) со времён второго разгрома лежит в развалинах.

Всё, что выстояло, сохранилось, хотя и с большими потерями, представляет огромную ценность.

Портал мавзолея Текеша оформлен в стиле сталактитов, как в пещерах, удивительно напоминающие лица сумрачных божеств. Рисовать Бога нельзя, а напоминать о нём – сколько сможешь. Подавляющее величие. Внутри мавзолея сумрачно, прохладно.

Когда глаза привыкли к полумраку, вдруг увидел несколько сидящих кружком стариков, удивительно красивых, в огромных мохнатых шапках, негромко произносящих молитвы. Подошёл и поприветствовал их на своём, как мог, казахском. Старики поулыбались, покивали головами, напоили водой, дали хлеба.

Я знал, что фотографировать нельзя, рисовал их позже, по памяти в своём дневнике. Они опять стали читать молитвы, и я вышёл. На всём огромном пространстве погибшего города, в разрушенном мавзолее, продолжала звучать негромкая молитва. Конечно, это одно из ярчайших переживаний, которые я испытал в путешествии, прикосновение к вечности, одна из вершин моего паломничества.

Дальше на пустыре, в стороне от мавзолея Текеша, среди обломков, сохранились мавзолей одного из хорезмшахов – Атсыза иль Арслана и мавзолей проповедника ислама Наджм-ад-дин-Кубра. А в отдалении от мавзолеев возвышался в одиночестве самый высокий, как я потом узнал, минарет в Средней Азии, несмотря на то, что, во время одного из землетрясений с него упал фонарь — (верхняя часть минарета).

Особняком стоит небольшой, очень изящный мавзолей – усыпальница рода Суфи. Под лавиной веков, среди землетрясений и погромов, он возвышается среди руин, сохраняя своё величие. Давно, видимо, высокий стройный портал, облицованный шлифованным кирпичом тёплого тона, не имеет никаких дверей. Поранена, обрушена часть внешнего голубого купола над главным залом. Внутри на полу мавзолея — нагромождение мусора.

И вдруг, при взгляде вверх, потрясает, сохранившееся в высоте великое произведение — облицованный керамикой внутренний купол — радость при виде которого, осталась в моей памяти навсегда. Поразительная лёгкость геометрической конструкции, совершенство замысла, переливы тончайших цветных орнаментов, наполняющих розетки, ощущение благородства, изящества, соразмерности, изысканности – все эти слова невольно приходят в голову. Это вечный гимн гению и мастерству строителей усыпальницы.

До купола невозможно дотянуться, поэтому, видимо, он сохранился. Гнездящиеся на небольших выступах над стенами голуби и воробьи, крыльями за столетия чуть повредили поливные изразцы возле гнёзд. Ну, им простительно. Орнамент, который создавали мыслители, математики, философы, наблюдающие устройство вселенной (многие из них были и зодчими), воплощает великую духовную гармонию, стремление к идеалу, стремление постигнуть Божественный замысел Мироздания.

Купол, сияющий над разрушениями и веками в усыпальнице рода Суфи древнего Куня-Ургенча, я думаю, одно из величайших приближений к совершенству, духовному и профессиональному. Трудно оторваться, прийти в себя, уйти.я медлил, но время бесчувственно, безразлично. Оставаться надолго здесь нельзя.

Снова автобус — через Ургенч мне нужно уехать в Хиву. По пути в Ургенч, немного успокоившись, в салоне автобуса я с удовольствием наблюдал, как мужчина в тюбетейке что-то рассказывал своему соседу — красивейшему бородатому таджику с орлиным носом и в огромной лохматой шапке.

Тот, повернувшись к нему, внимательно слушал, кивал и поддакивал «аува», всем своим видом показывая искренний интерес к собеседнику, подставлял ухо, хитро крутил головой, смеялся, закидывая голову, повторяя с всегда разным выражением — «аува, аува!». Рассказывать такому человеку, я думаю, большое удовольствие. Наблюдать благодарного слушателя всегда интересно. Не нарисовать его я не мог. В дневнике — он во всей красе!

В Хиве я был всего три часа, посетил музеи природы, истории, музей медицины. Вышел на базар. Интересны мастерские кузнецов, прилавки антикваров, но больше всего, интересна базарная толпа, лучше любого театра. Всё на фоне холма, на котором находится самая старая часть Хивы, обнесённая крепостной стеной — Ичан-Кала, и тут же старая крепость Кунья-арка.

Джума — мечеть с минаретом, медресе Хурджум и Кутлуг-Мурад. Дворец Таш-хаули, восточные бани и недостроенный минарет Кальта-минор – памятник великому честолюбию Мухамед-Амин-Хана, повелевшему возвести самый высокий в мире минарет, но погибшему в одной из своих войн. Перечисление великих сооружений я только начал, их в прекрасном городе очень много.

В музеях можно было слушать нескончаемые рассказы о восточных деспотах, гаремах, сражениях и завоеваниях доблестных хивинских воинов, армиях рабов на новых стройках Хивы (существовал в Хиве и невольничий рынок), великих людях, которые здесь жили. Но что такое три часа? Это прикосновение, чтобы потом годами знакомиться с работами исследователей истории, архитектуры, искусства этого великого города, смотреть на него уже их глазами. А тогда я возвратился в Ургенч.

На остановке автобуса в Ургенче меня ожидало очередное чудо. Стоявший рядом мужчина спросил: «Путешествуете?». «Да» — говорю. «Откуда?». «Из Алма-Аты». Выглядел я тогда, наверное, экзотично. Бородатый, загорелый юноша в широкополой, с кистями, войлочной шляпе, с рюкзаком за плечами. «Куда хотите ехать?». «В Бухару» — говорю. «Как?» «Не знаю пока. Наверное, поездом». «Поездом» — говорит — «Не советую.

Народу в вагон набивается много, жара, все разуваются, дышать совершенно невозможно. Впереди пустыня». «Что делать?» — говорю – «Подумаю». Помолчав, он неожиданно говорит: «Знаете что? Я завтра в 4 утра еду в Бухару на машинах. Предлагаю вам сейчас пойти ко мне домой, отдохнёте, примете душ, а завтра поедем в Бухару». Так мне было подарено знакомство с Юрием Алексеевичем Номофиловым.

Юрий Алексеевич жил в однокомнатной секции пятиэтажного дома — (Ургенч застраивался типично, как все советские города) и руководил небольшим заводом по изготовлению вентиляции для зданий. Объяснил мне, что завтра нужно отогнать на ремонт в Бухару грузовую машину, шофёр на которой поедет не больше пятидесяти километров, а мы — на другой машине, будем его сопровождать.

Типовые пятиэтажки, где он жил, совсем не приспособлены для жаркого азиатского климата, но это никто не принимает во внимание. Традиционная узбекская архитектура совсем другая, это нужно бы учитывать, проектируя жильё для горожан.

Номофилов несколько лет живет в Ургенче, а до этого провёл 15 лет в лагерях, в Берёзовке. Прошёл войну, после победы работал в советской военной администрации в Германии, потом, в результате каких-то действий и доноса угодил в лагеря. В центральных городах ему после освобождения жить запрещено. Дома у него небольшая коллекция немецкого «мейссенского» фарфора. Мы поговорили о немецком искусстве, насколько я в нём что-то понимал.

Юрий Алексеевич — человек огромного жизненного опыта и культуры, очень лёгкий и открытый. Я рассказал о своих занятиях, увлечённостью Востоком. У нас завязался интересный разговор о местных людях. Я запомнил его замечание, что узбеки, по его мнению, народ, в котором развита кастовость, как в Индии. Индия издревле влияла на сопредельные народы. Принадлежность к определённому сословию в Узбекистане неукоснительно соблюдается и на это никак не влияют советские порядки.

Потом он спросил, не знаю ли я какого-нибудь экзотического способа приготовления рыбы, так как он начинал готовить ужин. «Нет? Ну, так сделаем как всегда». Рыбы много в магазинах и столовых Ургенча и других городов – рядом Аму-Дарья. Ужин был необыкновенно вкусным, после него я принял душ и хорошо отдохнул.

Утром, с рассветом, когда ещё прохладно, две машины тронулись в путь через пустыню. Неисправная машина не торопилась, а мы с Юрием Алексеевичем за рулём, отрывались вперёд по шоссе, останавливались, где хотели, и ждали нашего товарища. Сразу же за Ургенчем шоссе обступили барханы, дорогу перебегают варанчики, на дороге лежат раздавленные змеи. Скоро становится очень жарко, но пустыня сейчас, в конце мая, в самом расцвете. Иногда возле шоссе, в тени от барханов, наблюдали отдыхающие стада овец. Остановились возле артезианской вышки. Рядом огороженные загоны с овцами, охраняемые чабанами.

Смотрели, как чабаны отлавливают, в шарахающемся между оград загона стаде, нужных им овец. Можно получить удовольствие от этого зрелища, как болельщику на спортивном состязании. Пошёл от машины через несколько высоких барханов вглубь пустыни. Вокруг растут какие-то красивые, толстые мясистые кусты на трубчатой ножке.

Хотел один вырвать, не получилось. Он крепко сидит в песке, к тому же запах очень резкий и неприятный. Я отступился — у всякого живого существа есть своя защита. Саксаул цветёт (ничем не примечательное деревце), а рядом ещё много других не известных мне растений. Непривычному человеку в пустыне неуютно. Почувствовал опасность сразу заблудиться среди песков.

В кабине грузовика привычное движение, разговоры, жарко. Юрий Алексеевич уговаривает меня не пить воду, хотя воды в достатке. Стоит выпить – не остановишься. Он научился, приспособился выносить жару. У местных жителей есть, разумеется, для этого свои правила, в дороге обязательные.

Вдоль шоссе проложен водопровод, а через каждые сорок километров пути рядом с дорогой возвышаются телевизионные ретрансляторы, с оградой и четырёхэтажным домом для обслуживающего персонала.

Рабочих туда привозят вахтовым методом на неделю. Мы останавливались возле них, иногда видели за оградой страдающих от жары парней и девушек, вынужденных там работать. Вот снова догоняет нас шофёр Витя, и мы снова в пути.

Пустыня живёт своей жизнью. Через шоссе, вдруг, возлегли несколько барханов. Как они тут оказались? Посла бури, наверное, вихря, или по какой-либо другой таинственной причине. Машина, натужно завывая, переезжает через них, через песок, на чистое шоссе. Дорожные службы постоянно сражаются, расчищают дорогу. Закрепление песка возле дороги – вечная задача.

Пустыня, которая потрясла меня из окна самолёта – вот она. Сегодня прекрасный, жаркий, тихий майский день, но что тут делается, когда налетает буря, которая длится иногда несколько дней? Нас может защитить техника, а караванщики укладывали верблюдов,

закрывались накидками от песка, чтобы можно было дышать, и ждали конца бури. Пустыня приучает человека к терпению.

Шоссе подошло к паромной переправе автомобилей через Аму-Дарью, рядом с огромным газопроводом, переброшенным на огромных опорах через реку. Плывём в автомобиле, вот выезжаем на берег, снова шоссе, снова пустыня. Проехали Газли, ничем не примечательный городок газовиков, кучка пятиэтажных зданий.

По сторонам дороги иногда возникают полуразвалившиеся древние городища, призраки крепостных стен, остатки древних оазисов, но нет гида, который рассказал бы о них, а по сторонам снова и снова — ретрансляционные сооружения телевизионщиков. Дорога утомляет и требует терпения.

В пять часов вечера мы въехали в Бухару. Машины оставлены в гараже, тут же вошли в кафе, здесь затенение, прохлада, можно вдоволь пить холодную минеральную воду. Юрий Алексеевич помог мне остановиться у знакомой ему хозяйки, и мы навсегда расстались.

Виктор Поликарпов

Метки: история
17:49 26.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество ⋘ КРА - СО - ТА ⋙

Пустыня

«Сильный поднимается в гору, слабый ходит у подножия горы. Только не стой на месте – даже луна и звёзды движутся».

Пахлаван Махмуд. 14 век. Хива.

Самолёт выруливает на взлётную полосу, из Чимкента я лечу в Нукус – столицу

Каракалпакии, откуда лежит путь до Куня-Ургенча, ставки хорезмшаха Мухаммеда,

противостоящего Чингисхану в битве за Отрар.

История живёт в каждом из нас, как глубокие личные переживания. Воссоздание истории, работа исследователей, археологов, популяризаторов – это творческий процесс, часто мучительно трудный. Благодарность людям этих прекрасных профессий, с которыми я общался в Отраре, заставляет меня писать эти воспоминания.

В экспедициях 1970 и 1971 годов, на раскопках древнего городища и в путешествиях я вел дневник. К счастью, эти записи, пожелтевшие за десятилетия, состоящие из записей о мелких деталях, настроениях минут, случайностях, описаниях погоды, о людях, работавших рядом и многом другом, сохранились, возвращая мне звуки и запахи того времени.

Самолёт набирает высоту, а я всё ещё во власти воспоминаний о работе в экспедиции. Вечером, после напряжённой дневной работы, оставалось время для отдыха и общения в небольшом лагере археологов. Несколько вечеров я посещал палатку бывалого пожилого археолога Михаила Сергеевича Мерщиева. Это был бесценный кладезь знаний по истории и археологии. Почувствовав мой интерес, он начинал вспоминать свою удивительную жизнь и работу.

Поудобнее устроившись, я заслушивался его рассказами о знаменитом ленинградском академике М. Е. Массоне, в экспедициях которого по Средней Азии в сороковые годы он участвовал, о раскопках древних городищ — Нисы, Мерва, находках ритонов – великолепных ритуальных золотых и серебряных сосудах из сокровищницы царей, которые Михаил Сергеевич реставрировал.

Ритоны, и многие другие находки археологов находятся в экспозициях восточных отделов центральных музеев. О великом персидском искусстве в его взаимодействии с эллинизмом, о греческом влиянии на него, принесённом на Восток завоеваниями Александра Македонского. Рассказы о нескольких городах, названных после его походов Александриями, и интереснейшие рассказы о самом Александре Великом.

О Бактрии, Парфянском царстве, Сасанидах, которые повторили великую Ахменидскую империю, разрушенную Александром. Каждое из этих государств – интереснейшая тема для работы историка, со своей территорией, языком, властной иерархией, религией, архитектурой, декоративным искусством — культурных сокровищах домусульманских древних цивилизаций Средней Азии.

Многие литераторы пользовались изысканиями историков, чтобы воссоздать полнокровное описание жизни этих древних государств. Конечно, как профессионал, он оставил свой след в исторической науке. Молодые археологи очень уважали его. В отрарской экспедиции Михаил Сергеевич консультировал находки в раскопе.

Ровно гудят турбины самолёта, из окна виден разворачивающийся чимкентский оазис. Квадраты полей, организованные возле речушек, белые кубики домов, освещённые утренним солнцем – на часах 20 минут девятого, утро в самом разгаре. Строгие линии каналов, квадратики загонов. Вчера, когда я ехал из Отрара в Чимкент, я видел всё в обратном порядке. Но картина начинает меняться.

На коричневых, с белыми пятнами соли полях — ниточки дорог, солнце отражается от желтоватых песков, разводы чёрных, маслянистых на вид луж и озерков. Ну, вот и великая река — Сыр–Дарья! Пытаюсь рассмотреть, где в неё впадает её приток Арысь, кажется, что видно даже в речной долине отрарский холм — городище, но можно и ошибиться. Самолёт меняет курс, и мы летим через Сыр–Дарью (в древности — Окс).

Она извивается по равнине между своими старыми руслами, сверху вода в реке кажется коричневой, по берегам густо заросшая деревьями, как вывернутый бараний желудок, только зелёный. Рыбы в ней полно, рыбаки из экспедиции ловили много её для нашей столовой. Ну, вот и пролетели Сыр-Дарью. В ней отражается солнце, которое поднимается уже за нами. Летим над междуречьем Окса и Яксарта (двух великих рек – Сыр-Дарьи и Аму-Дарьи). Приближается, как мне говорили, находящаяся между ними великая пустыня — Кызыл-Кум.

Память возвращает меня в лагерь археологов, оставшихся на раскопе в Отраре. Однажды, в юрту, где я рисовал найденную керамику, зашёл руководитель нашей экспедиции, академик Кемаль Акишевич Акишев.

Поздоровавшись и опустившись на стул, он спросил: «Что вы думаете, как художник, почему произведения саков, в так называемом искусствоведами «зверином стиле» — бесконечно выше по мастерству исполнения по сравнению с другими проявлениями декоративного искусства кочевников»? В то время он активно занимался изучением и описанием недавно открытого захоронения «Золотого человека» из Иссыкского кургана. Его, видимо, очень занимал этот вопрос, и он задавал его себе и окружающим.

Ответа у меня не было, я мог только делать предположения, но этот разговор с великим человеком навсегда остался у меня в памяти. Академик Акишев обладал огромным авторитетом, молодые археологи полушутя сравнивали его с великим эмиром Тимуром. Властелин мира Тамерлан, Железный Хромец, названный так в русских летописях, «ещё молодым был ранен в бою, рука перестала сгибаться в локте, но хватка её оставалась железной».

Тогда же он повредил и правую ногу, всегда причинявшую ему сильную боль. Об эмире Тимуре много воспоминаний летописцев и его современников. Имя Тимура навсегда связано с Отраром – здесь закончились дни Великого Эмира.

Академик Кемаль Акишевич Акишев — человек легендарной судьбы. Ещё ребёнком, во время великого голода тридцатых годов, его, вместе с несколькими другими детьми, вывез из умирающего села под Баян-Аулом, геолог Каныш Имантаевич Сатпаев, спасший им жизнь. Акишев — фронтовик, прошедший Великую Отечественную войну, был изранен в боях, но это не влияло на его колоссальную энергию.

В то время он проводил огромную работу по организации исторической науки в Казахстане. Под его руководством был составлен план раскопок и изучения многих сотен сакских курганов на юге Казахстана на много лет вперёд. Конечно, должно пройти время, чтобы можно было оценить масштаб этого великого человека. В моей библиотеке есть книга Кемаля Акишевича — «Золото Казахстана», где, вместе с другими находками, опубликовано описание захоронения «Золотого человека»

из Иссыкского кургана, фрагменты его одежды, украшенной золотом, и оружия. Это моя настольная книга.

В науке много тайн, в истории часто существуют различные версии объяснения одного и того же явления или события. Иногда нужно затратить жизнь, чтобы понять, или хотя бы выдвинуть правдоподобную теорию, которую поддержат другие исследователи. Некоторые историки считали, что саки, через сарматов, и другие племена Причерноморья, общались с развитым греческим декоративным искусством, заказывая греческим мастерам украшения в «зверином стиле» для знати. Некоторые учёные находят китайское влияние на «звериный стиль» и в одеждах сакской элиты. Археологи, изучающие это явление в искусстве древних народов, находят элементы и признаки этого стиля в искусстве многих древних народов евразийского пространства, от Тихого океана до Испании.

Сейчас учёные считают это явление в искусстве кочевников независимым, связанным с мировоззрением, древним бытом и религией степных народов. Элементы одежды сакского воина из кургана Иссык, введённые в историческую науку академиком Акишевым, использованы в государственной символике нашей страны – Казахстана.

Снова в окно самолёта наблюдаю приближение пустыни. Кончаются возделанные поля, возникают плешины песка, жёлтые на сером фоне. По ним чуть заметно пробегают дороги. А вот и барханы!

Они направлены все в одну сторону – с северо-востока на юго-запад. Вот огромный вал, словно воздвигнутый гигантами, огораживает огромное, необозримое море с застывшими коричневыми волнами. Летим над пустыней. Никаких дорог, какие-то кратеры, как на луне. Огромные, на много километров заплывы текучих песков, наводнения, насыпи.

На видимом пространстве нет ни одного поселения, никаких признаков присутствия человека. Скоро возникает ощущение, что мы уже давно летим над жёлтыми волнами песка. Пустыня внешне безобидна, конца ей не видно. Над ней бездонное, безоблачное небо.

Земля может быть и такая, чем-то похожая на луну, однако луна разнообразнее. Волны барханов мчатся куда-то в космической неподвижности, это застывший вид гигантской катастрофы, пугающе осязаемый сюжет из фильма о межпланетных полётах. Пески и заструги, как огромная чешуя, медленно уходят друг под друга, пузырятся, как мыльная пена, коричневого цвета. О зелени даже и подумать невозможно. В центре пустыни, похоже, человек появляется так же редко, как в центре Антарктиды.

Долго сидел неподвижно, никого и ничего, кроме однообразного гудения двигателей. Тень самолёта медленно переползает с бархана на бархан. Люди в самолёте спят, читают, беседуют. Всё как обычно. Неужели и к пустыне можно привыкнуть?

Ещё полчаса самолёт летит над застывшими волнами песка. Вдруг внизу какая-то тропинка. Куда она ведёт? Дальше виднеются несколько домиков в песчаных плешинах, машины на песках, вокруг барханы. Пролетаем небольшой оазис – и опять пустыня, опять никого и ничего, усыпляющее однообразие.

Вспомнил сейчас, что войска Чингисхана под руководством двух его сыновей, чтобы взять Бухару, прошли с сорокатысячной армией через пустыню в тыл бухарцам, откуда те совсем их не ожидали. Конечно же, трудно представить выносливость, терпеливость и мужество воинов в таком походе. В истории монгольских завоеваний много таких фантастических событий.

Пустыня поглощает всё.

Под крылом проплывают волны песка, направляемые в центр пустыни жёлтыми вихрями, пролетаем видимые внизу полосы очень высоких горбов из песка. Солнце не освещает их западную часть, на земле дует ветер и несёт огромными полосами песок и пыль. Вспомнил, что горячее дыхание пустыни иногда достигает Отрара. На раскопе в такое время трудно дышать, очень жарко, очки не спасают от пыли, стены палаток хлопают и надуваются от ветра. Стихия проверяет людей на прочность.

Однако пустыня может и видоизменяться. Неожиданно появляются глубокие овраги и белые пятна солончаков. Среди оврагов видны выходы красных скальных пород, изрезанные человеком, дальше прямые линии красных отвалов породы.

Внизу какой-то посёлок горнодобытчиков, копошатся экскаваторы и самосвалы. Вот пошли массивы серо-чёрных гор с такими же серо-чёрными долинами, а вот — человек снова нарисовал карьеры и отвалы серого и зелёного цвета на фоне наступающих уже красных песков. Пустыня под песками прячет несметные сокровища полезных ископаемых.

Пески надвигаются и становятся гладкими, как стол. Видны какие то старые русла и отпечатки воды, сухие лужи с полкилометра. Опять следов человека нет. Пески становятся красными всех оттенков, от нежно-розового, до красно-коричневого, а в тени даже фиолетового. Вот откуда появилось название пустыни – «Кызыл–Кум» — красный песок! Пустыне нет конца, она становится всё более мрачной.

Я уже устал наблюдать, о чём-то задумался. Можно уснуть, проснуться, а внизу всё ещё застыли, от дымки на горизонте с одной стороны до другого горизонта — вспаханные ветром тысячи гектаров песчаных полей. Грандиозно! Видимо те же впечатления испытывают пассажиры, летящие через океан. Внизу, среди волн, наблюдатель может увидеть плывущие корабли — и опять безбрежность!

Однако на горизонте уже маячит какая-то огромная долина, появляются дороги, строения. Вот уже не остаётся земли, не обработанной человеком. Большой посёлок, каналы, поля хлопка. А вот и Аму-Дарья,

с водой красноватого цвета, заполняющая своими руслами и каналами огромную зелёную долину, среди направленных на неё жёлтых копий песков.

Поблескивает солнце мельчайшими точками в окнах посёлков, вот интересный столб огня на горизонте — газовый факел. Заливает чувство удивления перед грандиозностью человеческого труда в этой долине. До горизонта всё исчерчено и утыкано зеленью. Один за другим идут строения, люди селятся возле воды, всё вытянуто на десятки километров, дома возле полей и арыков, а уж ирригация тут прямо сказочно-колоссальная.

Пустыня расцветает, если есть вода. В этой долине всё возделано человеком. Мощные насосные станции качают воду в водохранилища, канал перепрыгивает через канал, а возле Сыр-Дарьи насажены большие лесные массивы. Пески никуда не исчезли, они наступают на реку, они её буквально сдвигают, лежат жёлтыми барханами на много километров. Рядом огромная автострада, каналы, поля, залитые водой под хлопок, зелёные всходы и опять песок.

Самолёт разворачивается, внизу большой город. Идём на посадку. Это — Нукус.

Виктор Поликарпов

Метки: история
16:42 23.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Интеллектуальный клуб "Позитив"

Самарканд

Посл

Вечером 25 мая, после утомительного пути, автобус въехал в Самарканд — город Тимура. Я поехал на вокзал, оставил вещи в камере хранения и, с портфельчиком, отправился на центральную площадь города — Регистан.

Очень быстро темнеет, снова проигрываются впечатления паломника, одолевшего пустыню, мечтавшего добраться до святынь и достигшего своей мечты. Огромная площадь, тишина окружающих её ночных громад — медресе Шир-дор, медресе Улугбека, медресе Тилля-Кари.

Опустилась темнота, проникаешься молчаливым величием пространства, которое могло быть в разные времена наполнено тысячными толпами верующих или торговцев. Когда-то здесь располагался восточный базар. Можно представить огни факелов, звуки читаемых молитв. Город ушёл в себя. Я долго бродил по площади.

Неожиданно ко мне подошёл человек. Это сторож, он предложил пройти с ним. Зашли в одно из помещений медресе Тилля-Кари. Я назвал себя. Несколько ребят объяснили, что ночью ходить по Регистану нельзя — рядом в помещениях работают реставраторы, у которых есть и золото, и серебро. Кроме того, за хождение по площади и осмотр музеев плата 10 копеек. Поговорили, посмеялись, и я отправился отдыхать.

Утром я приехал на Афросиаб. Это большое всхолмленное, разрытое пространство на фоне огромного города — место раскопок древнего Самарканда. Исследователи насчитали этому городу две тысячи пятьсот лет, но может быть и больше. В одном месте увидел группу людей. Подошёл к ним — оказывается, студенты университета — историки, юноши и девушки. Мило поговорили, студенты оказались прекрасными ребятами, обменялись адресами.

Их преподаватель представился мне — Хафиз.

Вспыхнуло имя великого узбекского поэта Хафиза, современника Тимура, любимца Гёте и Пушкина. Подумал, что история народа живёт, во многом, в его языке, в его поэзии. Язык влияет на глубины смыслов; подтексты, богатство намёков, которые расцвечивают и украшают национальную поэзию.

Хафиз – сколько за этим именем эмоционального богатства. Лучшие поэты всего мира переводили его поэзию с подстрочников на свой язык, но истинное сокровище навсегда останется в оригинале, на родном поэту языке.

После Афросиаба — аэровокзал, где я взял билет на вечер в Ташкент, и, с новым товарищем, москвичом Генрихом (в путешествии очень быстро знакомишься с людьми), мы отправились осматривать город. Начали с площади Регистан, на которой я был вечером. Обстоятельно посмотрели три медресе, выходящие на площадь.

Потом зашли в Союз художников, находящийся неподалёку, где нам показали киоск с очень хорошей керамикой. Изготовление керамики традиционно для узбеков, сейчас строятся заводы для производства облицовочной плитки для нужд города и выполняются заказы для многих городов Союза.

Я знаю, что там делают плитку для московского метро. Художник, с которым мы общались, рассказал о недавней выставке узбекской керамики в Гане и большом заказе, который они получили от их правительства.

На улице свирепствует зной, через десяток шагов в тени деревьев стоят продавцы воды для гостей города. Пока дойдёшь до следующего — истекаешь потом, и снова выпивается стакан газировки. Генрих живёт в быстром московском темпе; побежали смотреть грандиозную мечеть Биби-ханым, вернее её руины.

Даже её развалины кажутся громадными. Строительство мечети было начато в 1399 году, волею великого Тимура, вернувшегося из победоносного индийского похода. Всё в Самарканде связано с великими свершениями Тимура, который стремился сделать его столицей мира. «Мир слишком мал, чтобы иметь двух властелинов» — говорил эмир.

О нём существует много воспоминаний летописцев и дипломатов разных стран, находившихся при его дворе. «Тимур был личностью незаурядной. До конца своих дней он оставался неграмотным. С десяти лет он закалял себя войной и охотой, а потом, во главе отряда удальцов, устрашал округу дерзостью и беспощадностью своих налётов.

Став правителем, он ввёл во дворце особую должность — «чтеца рассказов», которому он часто повелевал читать для себя. Но при этом, он прекрасно знал историю, немного медицину и астрономию. На персидском языке он вёл долгие беседы с учёными, был знатоком мусульманского вероучения и принимал участие в религиозных диспутах.

Он достиг редкого искусства в шахматной игре. Эмир всячески заботился о развитии ремёсел. Из завоёванных стран он привозил ткачей, оружейников, каменщиков, стеклодувов, керамистов, золотых дел мастеров. Их руками создавались цветистые шелка и шитый золотом бархат, они гранили драгоценные камни, выдували кубки и в больших печах обжигали великолепные блюда для пышных пиров эмира».

Велико было искусство ювелиров, но ему не уступало мастерство мозаичистов, украшавших стены дворцов и мечетей драгоценными коврами наборной цветной мозаики. Волей эмира через весь город была построена торговая улица, которая собрала всех торговцев и ремесленников, для чего было снесено много зданий. По всей территории своей империи для купцов эмир строил караван-сараи, чтобы развивалась торговля.

Украшая город, эмир также украшал огромные сады, окружавшие Самарканд. Тимур редко жил в самом городе. С юности, привыкнув к походной жизни, он предпочитал дворцовым покоям свободно раскинутый стан. Обычно он кочевал со своим обширным двором из сада в сад, где в роскошных шатрах устраивались пиршества и торжественные приёмы послов.

Испанский посол де Клавихо описывает своему королю в деталях один из пиров, на которых он присутствовал, вместе с другими посланниками. «Самое почётное блюдо, что они приготовили, были целые лошадиные окорока от спины, но без ног; их они наложили на десять золотых и серебряных блюд; туда же положили бараньи окорока с верхними частями ноги; в эти же блюда положили круглые куски лошадиных почек величиною в кулак и целые бараньи головы.

Тогда пришли люди с чашками бульону, положили в него соли и дали ей распуститься, а потом налили его немного на каждое блюдо как соус; затем взяли тонкие хлебные лепёшки и, сложивши вчетверо, положили сверх мяса на этих блюдах». Дальше он продолжает: «После того, подали много плодов, дынь, винограду и персиков; и дали пить из золотых и серебряных кринок и кувшинов кобылье молоко с сахаром, очень вкусное питьё, которое они приготовляют на летнее время». Всё это черты кочевого быта. Их много осталось в жизни великого Тимура.

Возвращаюсь к мечети Биби-ханым. Это грандиозное здание соборной мечети по замыслу должно было превзойти все сооружения мусульманского Востока, восславить в веках имя покорителя мира — Тамерлана. Артели мастеров и ремесленников, «собранные со всего мира к подножию трона, стали работать с тщательным старанием. Из Индии были доставлены в Самарканд 95 слонов и были пущены в дело». Об этом рассказывают старые миниатюры.

Тимур недолго следил за строительством мечети, а потом на годы был отвлечён военным походом в Египет. По возвращении из этого похода, Тимур был разъярён тем, что портал его мечети выглядит не столь величественно, как ему хотелось. Вельможу, надзиравшего за строительством, растерзали по приказу эмира.

Повелитель приказал разрушить входной портал и выстроить новый — огромный. Закипело новое строительство. Тимур был болен, но повелел носить себя туда, где шли работы, продолжавшиеся день и ночь. Рабочим привозили варёное мясо и бросали, как собакам. Иногда он своими руками бросал мясо, иногда приказывал бросать деньги. Было выстроено великое произведение, прославляющее небесную власть Аллаха и земную силу эмира.

Теперь мечеть действительно была грандиозной. Невероятный двойной купол простирался на сорокаметровой высоте. Внутри двора расстилали свои коврики во время полуденного пятничного намаза десятки тысяч правоверных. В широком портале, отделанном резным мрамором, были укреплены литые из семи металлов, где были также золото и серебро, полотнища ворот.

Когда их отворяли, тонкий металл вибрировал, и звон его вторил призывам, летящим с минаретов. «И всё вокруг сияло: и небо, и лазурь куполов, и башни минаретов, и тысячи солнц, отражённых и умноженных в зеркалах изразцовых стен, по которым, то соединяясь, то расходясь, шёл крупный и удивительно ясный узор».

Сейчас Биби-ханым в руинах, в которых виноваты частые здесь землетрясения и, видимо, превышение предела технических возможностей своего времени. Она обнесена забором с деревянными дверями. Во дворе мечети чисто, растут деревья, в центре двора мраморный постамент, где когда-то лежал Коран.

После ухода из жизни великого Тамерлана, его империя, так же как и другие империи, развалилась потому, что она держалась великой волей властителя и страхом народов перед грозным деспотом. Тимур поддерживал этот страх чудовищной жестокостью, которую трудно понять современному человеку. «История сохранила свидетельства безумной жестокости Тамерлана.

Он мог сложить башню из живых людей, пересыпая их землёй и битым камнем; мог велеть задушить в ямах именитых людей покорённого города и закопать живыми четыре тысячи пленных». Осталась великая идея «единого властителя народов», полагающего, что когда будет захвачен весь мир — наступит счастье и благоденствие для всех. Но об этом будет заботиться и дарить счастье — только Он! А до этого у него развязаны руки для жестокости против тех, кто не понимает этой простой истины.

Семидесятилетний эмир Тимур умер в Отраре зимой 1405 года, когда следовал за своей двухсоттысячной армией, выступившей в поход против Китая. Тело его тайно перевезли в Самарканд. Сейчас он покоится в мавзолее Гур-Эмир, что значит «Могила эмира», у ног своего учителя и наставника шейха Сейида Береке, единственного, кого он слушал и почитал всю жизнь.

Там же, в Гур-Эмире, у ног великого Тимура похоронен его внук — эмир Улугбек, блистательный правитель Самарканда, вошедший в мировую историю, как эмир — учёный и поэт. В недрах восточной культуры государств, с господствующей религией ислам, шло постоянное соревнование — борьба между религиозными авторитетами и наукой.

Во время правления Улугбека в Самарканде была построена крупнейшая по тем временам обсерватория, в которой Улугбек и его сподвижники учёные совершили много открытий в астрономии. Есть предание, что Улугбек иногда сам читал лекции по астрономии и математике в медресе.

Обсерватория была воздвигнута невдалеке от городских стен, рядом с загородным дворцом, над древним арыком Обирахмат, и не уступала по своим размерам и снаряжению научными инструментами другим сооружениям своего времени. После того, как Улугбек был убит в результате дворцового заговора, поддержанного блюстителями шариата, обсерватория была заброшена, и открыта археологами только в 1908 году. Улугбек почитается в европейской науке наравне с Коперником, Тихо-де-Браге и Птоломеем.

Есть ещё очень важное для меня явление в культуре Средней Азии — восточная миниатюра. Несмотря на запрет в исламе изображать живые существа, во многих городах восточного мира столетиями развивалось великое искусство книжной миниатюры.

Возникали школы миниатюры; искусствоведы, изучающие восточную миниатюру, пишут о великих представителях этого искусства, одним из зачинателей которого в Герате был Камалиддин Бехзад, — «Рафаэль Востока», воспитанник Алишера Навои — великого поэта, мецената, покровителя деятелей науки, литературы и искусства своей эпохи. Школа миниатюры существовала и в Бухаре, а также и в Самарканде.

Художники создавали рукописные книги великих поэтов — Навои, Джами, Бируни, с великолепными иллюстрациями, обычно по заказу правителей для их библиотек. Великий завоеватель Индии в 1526 году — Захиритдин Бабур, родившийся в Андижане, потомок Тимура, основатель индийской династии «Великих моголов», воин и писатель, оставил великолепные воспоминания о своей жизни и сражениях.

Его внук шах Акбар (1556 — 1605годы), сам прекрасный художник, поощрял живопись, считая её средством познания и наслаждения. Он собрал выдающихся художников из стран мусульманского Востока и Индии при своём дворе в столице Агре на реке Джамна. Есть сведения, что при его дворе работало сто сорок пять художников-миниатюристов различных национальностей. Были проиллюстрированы сотни великолепных рукописей, например, сборники преданий Амира Хамзы в 12 — томах имели 1700 — миниатюр.

Шах Акбар повелел художникам проиллюстрировать воспоминания деда — великого Бабура. В рукописи «Бабур-наме», сейчас хранящейся в Британском музее, девяносто четыре иллюстрации, выполненные группой великолепных мастеров.

Академия наук Узбекской ССР в 1972 году осуществила издание прекрасной монографии, публикующей эти иллюстрации, сцены путешествий, битв, охоты, пиршеств и многое другое — живописная энциклопедия с очень хорошими комментариями о Бабуре, этом времени и художниках. Мне удалось приобрести эту монографию, в моей библиотеке есть эта книга, этот бесценный рассказ гениальных творцов о своём времени и о себе – миниатюры к «Бабур-наме».

Неутомимость Генриха гнала нас всё дальше, сооружения и жизнь города мы должны были просматривать за минуты. И вот мы перед холмом у входа в комплекс усыпальниц Шахи-Зинда (Живой Царь). Это вереница сверкающих мавзолеев, в которых Тимур и его наследники хоронили своих родственников и приближённых.

Оказаться похороненным здесь, значило быть под покровительством великого святого перед неизбежным судом Аллаха. Мавзолеи с двух сторон обступают дорогу, ведущую вверх, к главной святыне мавзолеев комплекса Шахи-Зинда — мазару Кусама ибн-Аббаса, стоящего на вершине холма. Этот холм — ядро древнего Афросиаба. «Издавна в этом месте совершались ритуальные шествия, строго регламентированные вековой традицией.

Каждый шаг к святыне, каждая пройденная ступень по лестнице приближали паломников к совершенству и очищению». Кусам ибн-Аббас — двоюродный брат пророка, проповедник, насаждавший ислам среди неверных. Его могила привлекала сюда тысячи и тысячи паломников со всего Востока.

У подножия холма высохший сейчас ручей, пересыхающий каждое лето, через который перекинут деревянный мостик. Вокруг оплывшая глина, как у входа в обычное кладбище. Чуть повыше входная арка, пройдя через которую, ты начинаешь подниматься в гору, минуя первую группу мавзолеев, один за другим, без разрывов, выходящих открытыми портиками — входами к узкому проходу по лестнице, ведущей на вершину холма.

После восторга от вида первых мавзолеев, показалось, что невозможно создать ничего лучше их, но тут же ты убеждаешься, что не прав, что вот этот потрясает ещё больше, а через несколько шагов ещё совершеннее, начинает кружиться голова, их множество, и ты перестаёшь понимать, как это возможно — создавать ещё лучше.

Видишь всё новые вариации на заданную тему, когда преодолевается ограниченность человеческих ожиданий и наглядно демонстрируется бесконечность творческого совершенства, открытого человеку.

Самое удивительное — это изразцовое покрытие стен мавзолеев. Изразцами покрыты самые мельчайшие архитектурные детали изысканно-разнообразных по замыслу сооружений. Геометрическая строгость узоров перемежается растительным орнаментом и плавной вязью восточных надписей.

Солнце играет в каждой складке, в каждом изгибе форм, голубое и синее усилено жёлтым и ослепительно белым, зелёное ждёт удара красного. При движении купаешься в волнах этих волшебных цветовых сочетаний. Воздействие цвета таинственно и необъяснимо. Всегда при воспоминании об ансамбле мавзолеев «Шахи-Зинда» возникает удивление мощью великих творцов этой гармонии.

В конце подъёма нас с Генрихом постигла невероятная удача. Попасть в мавзолей Кусама ибн-Аббаса очень трудно, а нам это было просто невозможно. И вдруг, когда мы оказались перед входом в мавзолей, здесь появилось несколько служителей, с которыми пришли какие-то знатные посетители, говорившие между собой на немецком.

Открывают вход. Отогнать нас служителям, видимо, было лень. Мы с иностранцами вошли внутрь мавзолея, где через красивейшую стальную решётку можно было в тусклом свете из потолочных отверстий купола, рассмотреть находящееся за ней трёхэтажное надгробие над прахом святого. Два яруса, покрытые фантастической красоты изразцами, и над ними — традиционной формы каменный саркофаг из зелёной яшмы, украшенный золотом и вставками из драгоценных камней.

Немцы взревели, цокали языками (фотографировать нельзя), но скоро повернулись и пошли к выходу. Нас бесцеремонно прогнали, тут же закрыв входные двери на несколько замков. Измочаленные, мы спустились по лестнице мимо мавзолеев к выходу у подножия холма. За мостиком через сухой ручей виднелся навес над чайханой, низкие столики на деревянных настилах, рядом кухня, что-то кипит, вкусно пахнет.

На столах белые фарфоровые чайники, а рядом возлежат спокойные жители этого великого города, седобородые, в своих привычных халатах и тюбетейках. Они никуда не спешат. Мы расположились возле столика; приветливый чайханщик посоветовал скушать мясо, которое нужно было подождать, принёс чайники и лепёшки, и вдруг я почувствовал великий покой, прикосновение к Востоку, кульминацию своего путешествия.

Вот ради этого чувства бесконечного покоя, лежащего, мне думается, внутри всего восточного мировоззрения, стоило столько бежать. Чуткий Генрих притих, успокоился, и, думаю, увезёт в Москву эти главные самаркандские два часа, прошедшие в покое и размышлениях.

Виктор Поликарпов.

г. Павл

Метки: история
06:33 21.09.2016

Ертеде өмірі өкінішпен, өксікпен өтіп жатқан Айдарбек атты кедей болыпты. Кедей болғанда да байғұстың өмір бойы табағы майланбаған. Тақымы атқа тимей, нағыз сіңірі шыққан кедей болса керек. Жан дегенде жалғыз жары Қатшадан басқа оның қараша үйіне кіріп-шығып, сырласып мұңдасатын да ешкімі болмаған екен. Қыстың ұзақ, жаздың қысқа түндерінде: «Құдай бізді өмірден баз кешіп, ұрпақсыз өтуге жазған ғой, әйтпесе...» – деп ол жары Қатшаға мұң шағатын.

Мұндайда Қатша: «Олай демеңіз, отағасы, Құдай жазса, біздің отбасымызда да қуанышты күндер болар. Біз де ел қатарлы сәби сүйіп, шаттыққа бөленерміз», –дейтін. Тек сол бақыт, шіркін, жыл өткен сайын бұлардан жырақтап бара жатқандай көрінетін. Бір күні ол қолына қармағын, садағын алып, өзін сандаған жылдар бойы асырап келе жатқан Ақкөлге қарай аяңдап келе жатты.

Сәті түссе, балық аулап, құс атып қайтпақ. Кенет оның ойын әлдекімнің: «Ай-дар-беек, Ай-дар-беек!» – деп шақырған даусы бөлді. Ол айнала төңірекке жіті құлақ түріп, бажайлай көз тастады. «Мен мұндамын, мен мұндамын», – деген дауыс, қарсы алдында өсіп тұрған қалың қарағанның арасынан шығып жатты. Айдарбек жүгіре басып, қарағанның арасында тырбаңдап жатқан қызыл шақа бүркіттің балапанына көзі түсті. Өлдім-талдым деп әрең алып шыққан Айдарбек балапанның қатты жарақаттанғанын байқады.

– Айдарбек, –деді ол адамша тіл қатып. – Анау шыңның басындағылар менен күдер үзіп, «мына тұрған қара тасқа соғылып өлсін!» деп лақтырып жіберді. Ал мені Алла сақтаған болар. Тасқа соғылмай осы араға топ ете түсіп, тірі қалдым. Сен мені алып кетіп, жарамды емдеп жазып, аман алып қалсаң, менде бір кәдеңе жарармын. Ал қалдырып кетсең... Бір сөзбен, менің тағдырым сенің қолыңда.

Балапанның осы сөзі жан-дүниесі ізгілікке, мейірімге толы, кімге де болсын көмектесуге әзір тұратын Айдарбектің жүрегін қатты тебіренткен еді. « О, не дегенің?!» – деп оны шапанына орап, үйіне алып келді. Қолы емсек еді. Жаралы балапанды аз күнде-ақ емдеп жазды. Ол бірте-бірте күй алып, темір қанаттана бастады. Үй ішіндегілер оның айбат шегіп, саңқылдаған даусына, қанат қаққанда қырық жамау киіз үйді көтеріп кетердей қуатына тәнті еді. Көңілдері балапанға ауған кемпір мен шал жалғыз-жарым күн кешіп жатқан тірліктерін де, тіпті балаларының жоқтығын да естерінен шығарғандай еді.

Күндердің күнінде сырттан әлдекімнің: «Үйде кім бар?» – деп әкіреңдеген даусы естілді. Үйден ата шыққан Айдарбек пен Қатша өздерін баяғыда ауылдан тентіретіп қуып жіберген Быртық байды, оның жандайшаптарын бірден таныды. Олар да бұларды танып: «Өй, сендер өлген жоқ па едіңдер? Байекең сендерді «қасқыр талаған қойларының құрбандығы болсын, әр сайда сүйектері шашылып қалсын» деп тентіретіп жібергені қайда, ұятсыз немелер? Тіпті кейбірі қамшы үйіріп, қандарын сол арада шашпақ болған.

– Жә, – деді бай, – бұлардың жазасын қайтар жолда берерміз. Ал қазір жолдан қалмайық, – деп атын тебінген. Иіндеріне су кетіп отырған қос мұңлыққа тұғырда тұрған Бала қыран:

– Аға, бүгін киіз үйдің түндігін ашып тастарсыз. Менің көкке көтерілуім керек. Мен көкке көтерілсем, бай және оның жандайшаптары сіздерге түк те істей алмайды.

Сол түні ол ашық қалған түндіктен ұшып шығып, жұлдызы жамыраған көк аспанға найзадай шаншылып қанат қақты. Ұшқан сайын өне бойы жеңілдеп, жүрегін әлдебір белгісіз шаттық меңдеді. Бір мезгілде оның есіне өзін өлімге байлаған шың басындағылар сап ете түсті. Соларға өзінің тірі екендігін әйгілеп, олардың мұны көргенде қандай күйге түсетінін білгісі келген. Енді ол шыңға қарай бет бұрған.

Кенет оның құлағына жүрек қылын шертердей мейірімге толы әйел даусы келген: «Текті қыран кекшіл болмайды. Өзгелердің қателігін, қиянатын кешіре білмесең, сен қалай қыран болмақсың?». Тәңірім-ау, мынау сондағы мені Айдарбекпен табыстырған жарық дүниедей жалғыз қамқорымның даусы ғой, – деп ойлаған. Ол:

– Дұрыс айтасыз, апа. Тек мен қайда барарымды білмей дал болып тұрғаным.

– Сен басқаны қоя тұрып, Айдарбекке берген уәдеңді орындау қамына кіріс. Уәде – Құдай аты екенін ұмытпа, алтыным!

– Апа, қалай істесем екен?

– Ол үшін сен қыран бабадан бата алуың керек.

– Мен оны қайдан іздеп табамын?

– Мына төбеңде төніп тұрған аспан ел аузында жеті рахат көк деп аталады. Соның үшінші қабатында қыран бабаның мұз сарайы бар. Ол сонда отырады. Оған қыранның қыраны ғана ұшып барады. Талайлардың тауы шағылып, қанаты қайырылған, – деп терең күрсінді. – Ал сен тәуекел етуіңе тура келеді.

– Әрине, апа. Тек сіз маған соған барар жолды сілтеңізші.

– Тоқтамай, талмай ұшуыңа тура келеді. Ол үшін қойылатын үш талап бар. Оның біріншісі – сергектік, екіншісі– қырағылық, үшіншісі – өжеттік. Осы айтқандар есіңде болсын. Осы үш кедергіден өтерде және мұз сарайға кірерде «Қыран баба, өзің қолдай гөр!» деуді ұмытпа. Ал енді жолың болсын!

Бала қыран аз ұшты ма, көп ұшты ма бір тұста тағы да таныс дауыс құлағына келген: «Сен көп жұлдыздардың арасында жарық жұлдызды көріп тұрсың ба? Негізгі бағытың сол, содан айрылып қалмауға тырыс». Сол сәт бұл көзге түрткісіз қараңғылық құшағына ене берген. «Қыран баба, өзің қолдай гөр!», – деуі мұң екен жаңа ғана жамырап тұрған жұлдыздарды жер жұтқандай еді. Ең қиыны қарсыдан соққан алапат жел сан рет аударып тастай жаздаса, тынымсыз жарқылдаған найзағай көзін қарықтырған. Кейде жарық жұлдыз қалың бұлттан көрінбей кететін.

Ақыры, жарық жұлдыздың қасынан самғап өте берген. Сол сәт таныс дауыс құлағына келген: «Қатар-қатар тізіліп тұрған мұз тауларды көріп тұрсың ба? Саған солардың арасынан өтуге тура келеді. Батыл бол!». Ол сүмектеп жауған жаңбырдың арасында ұшып келе жатып арагідік қас қағым сәтке болсын мұз таулардың арасында жік пайда болатынын байқаған. Жауған жаңбыр қанаттарына қалың мұз боп қатып, ұшу барған сайын қиындай түсті.

Соған қарамастан ол жылдамдығын еселей түсті. Мұз тауларға жақындаған тұста қыран: «Қыран баба, өзің қолдай гөр!», – деп мұз таулардың арасында пайда болған иненің жасуындай жікке қарай батыл ұшқан. Сол кезде мұз таулар қақ айрылып, алдынан алаулай жанған қызыл шоқ көрінді. Тағы да таныс дауыс: «Саған осы қызыл шоқты жарып өтуге тура келеді».

Бала қыран соңғы күшін сарқа самғай қанат қақты. Қызыл шоқтың ортасына ене берген тұста тағы да: «Қыран баба, өзің қолдай гөр!», – деді саңқ етіп. Сол мезетте жаңа ғана бет шарпып тұрған қызыл шоқтың қызуы сәл басылғандай еді. Осының өзі Бала қыранның сарқыла бастаған күшін еселей арттырған. Алда – мұз сарайы. Тағы да таныс дауыс: «Сен енді мұз сарайының алдына қонып, «Қыран баба, өзіңізді іздеп, бір кезде өзіңіз түлеп ұшқан қырдан сізге арнайы сәлем бере келдім» деп дыбыста.

Ештеңеге назар аударма, артық ауыз сөйлеме», – деген. Бала қыран солай істеді. Тақта отырған Баба қыран бұған сүйсіне көз салып: «Адал мен арамды, дос пен қасты ажырата біл. Кемел бол, кең бол», – деп бата берген. Бұл есік көзіне жақындаған тұста: «Досыңа қастық жасағысы келгендер қазір менің әміріммен адасып жүр. Өзің аман-сау оралған соң, «адасқанның алдын жөн, арты соқпақ» деп оларды қайтарарсың, жолың болсын!» – деген еді.

Ақыры, ол жерге қайтып оралды. Оны қарсы алған Бүркіт апа биік қара ағашқа қондырды. Дем алып, өзіне-өзі келген сәтте, оның есіне Қыран баба айтқан «Адасқанның алды жөн, арты соқпақ» деген сөзді қайталауы мұң екен көп күттірмей, байдың да қарасы көрінді. Бай қасындағы нөкерлерге: « Шал мен кемпірді ана шыңнан лақтырыңдар!» – деді. Айдарбек: «Құрғыр-ай, құрғыр-ай!», – деп айғайлай жөнелді. Дәл сол мезетте аспанда алаулап жанған қызыл шоқ пайда болып, жер-дүние қызыл шоққа оранғандай көрінді.

Мұны көрген байдың адамдары жер бауырлап жата кетіп: «Алла, өзің сақтай гөр!» – деп жалынып-жалбарынумен болды. Ал ат үстінде тұрған байды әлдене ат-матымен көтеріп алып, шыңға қарай ұша жөнелді. Бай: «Айдарбекжан, менен бір ағаттық өтті, бала-шағам бар еді, – деп көз жасын көлдете бастаған. Байдың « бала— шағам» деген сөзі көңілін босатқан Айдарбек: « Қыраным, кешірім етейік», – деген сәтте-ақ бай ат-матымен жерге топ ете түсті. Бала қыран өзіне пана болған Айдарбектің киіз үйінің шаңырағына барып қонды.

Мұны көрген бай мен оның жанындағылардың үрейлерінің ұшқандықтары соншалық – бірімен-бірі жарыса Айдарбекке ендігәрі қастық ойламауға ант-су ішісті. Киелі Бала қыранның айтқан алғысы Айдарбекке құт боп дарып, бірер жылдан соң шаңырағында шаттыққа бөлеген сәби даусы естіліп, аңсаған армандарына жетсе керек.

Сүлеймен Баязитов

Метки: Ертегі
11:59 19.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Интеллектуальный клуб "Позитив"

Благородная Бухара

Вечером, познакомившись с хозяйкой квартиры, где мне предстояло жить, я кинулся на улицы Бухары. Путешественники обычно готовятся к встрече с городом, просматривают литературу, беседуют со знающими людьми. «Истомлённые долгой дорогой паломники и дервиши грезят о святынях, скрытых в древних мазарах.

Учёные и поэты думают о встрече с прославленными учёными и поэтами, купцы о богатых базарах и торговых куполах, желанной прохладе крытых улиц и пиале душистого чая, с поклоном поднесённой приветливым чайханщиком» — пишет путешественник и искусствовед Юрий Халаминский, много раз посещавший Бухару.

Я же разыскивал медресе Мадари-хана, где со времён войны в небольшой келье жил Сергей Николаевич Юренев. Адрес его, рекомендации и большой привет учёному передал со мной историк Лев Борисович Ерзакович, оставшийся работать в Отраре. Я пробежался по улицам города, добрался до насыпного холма с крепостью Арк — резиденцию бухарских эмиров в центре старого города, вокруг которого строилась и развивалась Бухара.

После расспросов и блужданий, я приблизился к улочке, где возвышался огромный портал — вход в медресе. Мальчишки, у которых я спросил, где живёт Юренев, охотно повели меня во двор медресе, куда выходят многочисленные двери келий — худжр, располагавшихся в два яруса на двух этажах. Верхний ярус выходит дверями на галереи, четырехугольником окружавшие большое пространство двора. Худжры — жилища для студентов, некогда обучавшихся в нём.

Меня привели к его двери на первом этаже. Волнуясь, я чуть приоткрыл её и увидел в глубине кельи, у зажжённого светильника на столе, двух спокойно беседующих стариков. Я не решился нарушать их разговор, и, прикрыв дверь, пошёл отдыхать.

Следующим утром я постучал в дверь Юренева. Вскоре дверь открылась, и, после моих представлений и приветов, он сказал: «А, коллега!» и я был приглашён войти к нему в хиджру. Старик (таким он мне казался) сказал, что прошлым вечером он до четырёх утра засиделся за разговором, извинился, что ему нужно совершить утренние хлопоты, и усадил меня подождать его в свой «концертный зал». Я с изумлением начал оглядывать его жилище.

Слева в глубине кельи — узкая железная кровать, отделённая от входа неширокой перегородкой до потолка. Перед ней, у входа, стул и пианино, как ещё одна перегородка — это «концертный зал». Задняя стена в глубине худжры занята стеллажами до потолка. На них огромное количество книг, взятые под стекло арабские изречения, картонные коробки, какие-то таинственные предметы (бронза и серебро), поражающие восточной роскошью.

На полках стояло много керамики, а перед стеллажами, напротив кровати — большой стол и стулья. Это «приемная». Справа у дверей, напротив «концертного зала» — хозяйственная часть: керосинка на тумбочке, умывальник, шкафы с предметами и посудой для еды. Помню большой серебряный крест великолепной работы у него на груди, открывшийся, когда он умывался. Позже я узнал, что во время Отечественной войны во всех многочисленных худжрах этого медресе жили семьи эвакуированных.

Среди них было много художников, других представителей московской и ленинградской интеллигенции. Сейчас многие получили жильё в Бухаре, или уехали, а в старом медресе живёт всего несколько семей. Жилище Сергея Николаевича напоминало прибежище учёного и мудреца старых времён.

В разговоре Юренев пожаловался на несчастье, которое случилось днём раньше. На полке над входной дверью у него хранились древние сосуды разной формы. Кошка, запрыгнув на полку, столкнула один фарфоровый сосуд и он разбился. Это ваза из тех, в которых в прошлом веке привозили в Бухару изысканное варенье из Ирана, белая, с подглазурной росписью в китайском стиле. Черепки её всё ещё лежали на полу, сдвинутые к порогу.

Я взмолился: — «Сергей Николаевич, я же месяц в экспедиции работал с керамикой, подарите мне эти черепки, я соберу этот сосуд заново». Старик, подумав, милостиво разрешил забрать их с собой: — «Дарю их вам, с графского плеча». (До сих пор этот сосуд — бесценный экспонат в моей мастерской, вместе с коробкой, в которой много фрагментов керамики из Отрара).

Приводя в порядок свою худжру, он начал расспрашивать о работе в экспедиции. Лев Ерзакович говорил мне в Отраре о Юреневе, что к нему за советом едут академики со всего Союза. Он большой знаток Бухары, лучший классификатор керамики Средней Азии, известный учёный, хотя официально не имеет ни должностей, ни званий, человек высокой культуры.

Около тридцати лет он живёт в Бухаре, и сумел проявить себя среди интеллигенции, преподавателей вузов, духовенства Бухары таким образом, что когда при строительстве, сносе зданий, работе с фундаментами находят что-то интересное, говорят: «Зовите Юренева». Он работал во многих археологических экспедициях. Сергей Николаевич находится в переписке со многими учёными мира.

Неожиданно постучали в дверь, Юренев пошёл открывать. У порога два путника. Представились — Никита Алексеевич Толстой, профессор физического факультета ленинградского университета, с другим профессором этого университета – Калитинским.

Общие приветствия, (меня Сергей Николаевич представил гостям, как молодого коллегу), и приглашение войти. Гости прошли в келью. Юренев устроился на кровати, мы расселись вокруг. Никита Алексеевич очень похож на своего знаменитого отца, такая же крупная, полноватая фигура. Калитинский тоже производил впечатление очень значительного человека.

Гости объяснили, что имеют в графике своего путешествия три часа, чтобы познакомиться с Бухарой, и для этого им порекомендовали гида – Юренева. Сергей Николаевич сказал, что это преступление — приезжать в Бухару, смотреть всё за три часа и думать, как можно быстро уехать. Потом он пожаловался, что его племяннице негде останавливаться в Петербурге. Толстой стал уверять, что она может останавливаться у него или у его сына.

Видимо начиная представление, старик объявил: «Вы находитесь в самой лучшей худжре, самого лучшего города – Бухары. Замечать паутину и пыль запрещается». Во дворе медресе прокричали, что привезли керосин. Хозяин сказал, что ему нужно, но он не сможет пойти. Обращаясь к Толстому, объявил: «Видите, из-за вас я не пошёл за керосином». Я сказал, что с удовольствием схожу. Старик дал мне жестяную банку и 30 копеек — (10 сдачи).

Выйдя во двор, я купил и принёс керосин, который развозит продавец-узбек в железной бочке на тележке, в которую запряжен ослик. Разговор в худжре был о том, какой род древнее — Юреневых или Толстых. Выяснили, что род Юреневых, якобы, древнее, так как родоначальником его был выходец из Польши, присягнувший русскому престолу в начале четырнадцатого века. Калитинский — тоже родовитый дворянин.

Вскоре все поднялись, и мы все отправились на улицу. У входа Никита Алексеевич фотографировал Юренева, как тот закрывает дверь кельи, а старик ворчал, что фотография будет полна идиотизма. Мы отправились в чайхану (это его любимая чайхана), сели на свободную суфу, и чайханщик принес нам чайники свежезаваренного зелёного чая и пиалы.

Юренев объяснил, как правильно пить чай. Сначала нужно сделать «кайтарму» — налить в пиалу немного чаю и вылить обратно в чайник. Так нужно сделать три раза, и после этого начинать чаепитие. Когда чай закончится, нужно нацедить из чайника несколько последних капель в пиалу и отправить их на язык. Тогда считается, что чайник выпит до конца.

Во время чаепития продолжалась светская беседа. Поговорили о бухарских евреях. Бухарские таджикоязычные евреи сохранили древнееврейский язык, как язык богослужения. Европейские и бухарские евреи презирают друг друга — первые за отсутствие современной культуры, вторые — за нарушение древних обрядовых культов и инаковерие.

Поговорили о Шагале, ученике Пруса, который был придворным художником в поместье графов Юреневых. Работы Шагала оба профессора видели в Париже, в Лувре. В Мюнхене один из профессоров видел ретроспективную выставку работ Кандинского. Юренев о Шагале отозвался, как о кошмарном колористе.

Граф Толстой заметил, что когда он был в Японии, его угощали только зелёным чаем. В лучших китайских гостиницах Европы подают только зелёный чай, правда, без сложных китайского и японского ритуалов. К нашему столику подошли дети. Юренев отметил, что раньше дети узбеков были хорошо воспитаны, эти — нет.

В конце чаепития Сергей Николаевич спросил, знаем ли мы мавзолей Исмаила Самани.

Нет, физики не знают, а я сказал, что знаю. « Вот художники образованнее, чем физики» — ворчит Юренев. Тут оба физика просят меня на два часа опуститься до их уровня. Милые улыбки. Конечно, это театр. Конечно, играется светская беседа в неожиданных обстоятельствах.

Конечно, они великие актёры с огромным опытом. Физики работают с аудиторией в университете. Юренев же почти тридцать лет живёт в этой худжре, его посещают толпы желающих общения с ним. Мне рассказывали, что группы мосфильмовцев, снимаюших фильмы в Бухаре, обязательно посещают его, и для него это совсем не просто.

Он не позволяет платить за себя ни копейки, живёт на мизерную пенсию, хотя подарил Эрмитажу и Московскому университету несколько бесценных коллекций бухарских древностей. Не хотели брать ещё, по политическим каким-то соображениям. «В Бухаре, в двух кельях соседнего медресе, на стеллажах лежат сотни и сотни коробочек и коробок, в которых находятся тщательно пронумерованные и описанные реалии, найденные учёным во время многолетних изысканий и раскопок.

Тут до времени ждёт Бухара ещё как следует не изученного семнадцатого века» — пишет о сокровищах Юренева искусствовед и писатель Юрий Халаминский, общавшийся с Юреневым в Бухаре неоднократно.

Между тем, чаепитие закончено, мы встаём, и Юренев ведёт нас всех по парку — (это его парк и он разрешает, очень демократично, гулять в нём). Разговор об эмире, который был не так демократичен. «Он разрешал тоже» — говорит Юренев. В просветы между деревьев виден мавзолей Исмаила Самани. За тысячелетие мавзолей наполовину ушёл под землю — вокруг него производились постоянные захоронения. Теперь он весь очищен от наслоений и предстоит перед зрителем в своих изначальных пропорциях. Он был сложен из кирпича, простейшего материала, мастерством укладчиков превращённого в великолепный узор. На толстых стенах лежит невысокий купол. Мавзолей имеет выходы на все четыре стороны.

Цвет его бело — серый, «белый цвет чистой рубашки среди камней». «Самани и после смерти управлял империей» — говорит Юренев — «ему в щель в саркофаге совали прошение, а на следующий день получали резолюцию». Толстой рассмеялся. «Физики поднимают насмех исторические факты» — почти серьёзно комментирует наш провожатый.

Вдоволь налюбовавшись великолепным памятником, мы пошли по закоулкам Бухары. Жёлтый цвет высоких глиняных стен, кривые узкие улочки, когда видно только до поворота, голубое небо и кубизм. Небольшие резные двери с бронзовыми колотушками в углублениях на невыразительных глиняных громадах стен – единственное отличие, представляющее живущих за этими стенами.

По качеству и изысканности резьбы на дверях судили о благосостоянии хозяина. Выше человеческого роста кое-где из стен торчат трубки. «Это для выброса нечистот на улицу из дома. Получить такой душ очень неприятно» — комментирует Юренев. « На улице всегда от этого зловоние. Как вы думаете, как называется эта улица?» — спрашивает он, и отвечает — «Чайковского!» Всё наше общество дружно обрадовалось творчеству ономастической комиссии, назвавшей так улицу в этом великом бухарском лабиринте, которая, скорее всего, никогда никак не называлась.

За этими суровыми стенами, войдя в фантастически красивую резную дверь (конечно если вам откроют), вы попадете в волшебное пространство восточного дома, в котором есть все прелести и тайны восточных замков — крепостей, с садами и фонтанами, гаремами, да мало ли с чем ещё. Не зря, сначала Европа, а потом и весь мир был очарован сказками, с названием — « Тысяча и одна ночь».

А мы, вскоре вслед за провожатым, подошли к порталу, где был вход в очень старую действующую мечеть. Нам пришлось идти мимо длинного ряда, сидящих на корточках возле стен мечети верующих, одетых в белые одежды, ожидающих богослужения. Помню их чёрные бороды и глаза, равнодушно смотрящие на неверных, джадидов.

Юренев дружен со священнослужителем этой мечети. Нас скоро пригласили, мы разулись и вошли в огромный зал, устланный коврами. Мы были в головных уборах, так как без шапки мусульманин не человек. Смотрели, обсуждали качество поливы узорных панно на стенах, позолоты, изящных переливов орнамента на высоком куполе мечети. Неожиданно Юренев заговорил с Толстым на французском, и они какое-то время говорили на этом языке. Потом мы поблагодарили служителя и вышли.

Продвигаясь за проводником по таинственным для нас лабиринтам, подошли к находящемуся невдалеке от мечети древнему бассейну — хаузу. Он окружён такими же древними карагачами, которые давно уже превратились в интереснейшие монументальные деревянные скульптуры, наполненные экспрессией роста и умирания.

Он сейчас не налит водой. Воды Зерафшана часто не хватает для заполнения бассейнов. Их наполняют по большому каналу только во время особенного половодья на реке. Тогда это становится большой радостью для горожан, в них купаются и возле них отдыхают.

Водосливы бассейна сделаны из серого мрамора в виде драконов с разинутой пастью уже в конце десятого века. Немыслимые глубины времени и культуры! С крыши айвана возле бассейна полюбовались куполами мечетей и торговых рядов Бухары. И снова, вслед за проводником отправились к комплексу мечети и минарета Калян — символу великого города. Смотрели внутренние галереи мечети, купола изнутри в сравнительном полумраке и в центре каждого купола — отверстие, в которое видно голубое небо и часть минарета Калян.

Юренев взял меня за плечи, находясь сзади и, продвигаясь, я мог видеть, закинув голову, в отверстие в куполе великий минарет всё выше, до самой вершины, где он растворялся в голубизне, вызывая головокружение и восторг.

Учитель сказал, что это одна из затей зодчих, создавших неповторимый архитектурный комплекс. Физики сравнили его с галереями Дворца двенадцати коллегий в Ленинграде архитектора Трезини. Потом мы через серию крытых переходов вышли на рынок.

Бухарский рынок семидесятых — общие навесы от солнца, лавки, мастерские умельцев, продавцы, зазывающие покупателей, толпа, множество интересных лиц. Юренев подвёл нас к сидящему возле высокой стены на коврике, очень красивому, чернобородому мужчине в халате и чалме, который с достоинством кивнул, когда Юренев поздоровался с ним. «Вы помните детство Никиты?» — спросил его Сергей Николаевич. «Алексея Толстого?» «Так вот, это тот самый Никита!» Мужчина спокойно посмотрел чёрными сверкающими глазами и промолчал.

Когда мы отошли, Юренев объяснил, что это араб, имеющий огромное влияние на мусульманское духовенство в Бухаре. Время у физиков заканчивалось, мы с Юреневым проводили их на автобус и отправились обедать в небольшую чайхану. Кушали рыбу в кляре, пили зелёный чай, старик извинился, сказал, что финансы его на издыхании, и он не может меня угостить. Однако категорически запретил платить за него.

Даже сахар, который я купил взамен случайно рассыпанного мною у него, не взял. Монашеские ограничения, воспитанные годами. Нужно вспомнить казнь, которую прошли русские аристократы после революции, их великую школу смирения и стойкости. После обеда Юренев сказал, что должен вернуться домой и отдохнуть, Он ждёт меня к себе в гости вечером.

Расставшись с ним, я пошёл в сквер, сел на скамью под дерево и стал писать свой дневник, всё до мелких деталей об этом событии в Бухаре. Перечитывая этот дневник сейчас, я с удивлением понимаю, что помню гораздо больше деталей, чем смог записать тогда.

Вечером продолжалось волшебство. Старик похлопотал о чае, спросил о жене, показав на обручальное кольцо. Я сказал, что она музыкант, учится в консерватории. Спросил, какую музыку я больше люблю. Он сам воспитан на немцах – Гайдне, Моцарте, Бетховене. Из русских — романсы Чайковского, симфонии он любит меньше.

О Бахе сказал, что не понимает его, он механистичен, по его мнению. Скрябина не знает. Стал показывать содержание некоторых коробок со стеллажа. Откуда Юренев брал эти сокровища для меня и сейчас тайна. Рубиновые чётки на прочной нити, камни разной формы и бесконечно разных цветовых разливов, прозрачности и окраски. Просто так камни не даются человеку. Притягивать камни — это искусство, даже магия.

Сам не занимающийся ремеслом, Юренев очень хорошо знал, понимал, уважал умение, мастерство ткачей, гончаров, ювелиров, медников, чеканщиков, резчиков по дереву и ганчу, вышивальщиков золотом и серебром по шёлку. Каждый вид мастерства предполагал умение создавать всё новые орнаменты. Есть творцы, которые мыслят орнаментом.

Изображать живые существа и человека мусульманам запрещено. Законоведы, толкователи Корана и хадисов сделали вывод — создатели изображений дерзают подражать Богу и поэтому заслуживают наказания. Поэтому на востоке пышным цветом расцвело орнаментальное искусство.

Я провёл в беседах с Сергеем Николаевичем несколько дней. Однажды он сказал, что жалеет, что не выучил узбекский язык. Когда во время войны он оказался в Бухаре, он думал, что его жизнь заканчивается, что это не нужно. Но язык, видимо, самое главное для прикосновения, постижения души народа, её жизни, её поэзии.

О Бухаре и бухарском эмире, в семидесятые советские годы, люди судили по книгам Садриддина Айни. Явно сгущая краски, Айни описывал ужасы каждодневного правления эмира и его помощников. Крепость Арк, официальная резиденция эмира, сейчас превращена в музейный комплекс. Я провёл в нём много часов, (между беседами с Сергеем Николаевичем), делал рисунки предметов и ситуаций, пытался представить жизнь во дворце.

Айни пишет, что при входе во дворец, поднимаясь на холм к порталу ворот, гости проходили мимо решёток, за которыми в темницах заживо гнили люди, осуждённые эмиром. В эти темницы специально подавали стоки из конюшен, разводили клещей-кровососов, глодавших несчастных, узники должны были наглядно показывать судьбу тех, кто ослушается воли эмира. Во время празднеств и народных гуляний на площадях казнили двух-трёх обречённых. Такой увеселительно-назидательный аттракцион: не забывай-ка!

В музейном комплексе дворца — огромная коллекция предметов, рассказывающих о жизни и быте Бухары, начиная с глубокой древности. Мне всё это было очень интересно, так как я приехал из Отрара, где всё лежало в руинах, и всё нужно было домысливать. Юренев осторожно говорил, что всё в этом городе было почти не так, как рассказывает Айни.

Бухара столетиями воспитывала в своих медресе мыслителей, учёных, развивавших мировую науку внутри мусульманской культуры. На двери бухарского медресе Улугбека был вырезан афоризм: «Стремление к знанию — обязанность каждого мусульманина и мусульманки». В  многочисленных медресе учились одновременно около десяти тысяч студентов — муло-бача. Обучение в медресе длилось от пятнадцати до двадцати лет.

Муло-бача автоматически считался тот, кто занимал келью-худжру, студент мог посещать лекции в любом из городских медресе и проходить курс у любого руководителя занятий. Бухарские медресе поставляли образованных людей для всего пространства мусульманского мира.

О Казахстане мы говорили не очень много. Юренев считает, что казахи — номады, кочевники — представители другого культурного уклада, генетически развивавшегося в других условиях, хотя в древности все тюрки были кочевниками. Чингисхан в своём своде законов для кочевников, прямо запрещал «ограничивать себя четырьмя стенами», так как кочевник должен быть постоянно в движении. Влияние юрты на архитектуру городского дома, несомненно.

Украшение стен изразцами наподобие ковров, тканые ковры на полу, открытое небо внутри квадратного дворика, иногда закрываемое навесом, как напоминание о шаныраке — всё произошло от юрты. В домах нет печного отопления, и зимой люди обогреваются, внося в дом на подносах раскалённые угли и располагая их в углублении под низким столом, откуда распространялось тепло для людей, сидящих за дастарханом.

По совету Юренева, я съездил на автобусе в кишлак Уба под Бухарой, где жила народная мастерица Хамро Рахимова. Юренев — один из искусствоведов, изучающих, поддерживающих, пропагандирующих национальных мастеров. Снова экзотическая толпа на остановках, за окном автобуса бухарская провинция в садах и арыках. В кишлаке Уба все знают Рахимову. Тут же указали её дом, сложенный традиционно из глины, даже заборы.

Приветливо встретили её родные — старушка не говорит по-русски, переводчиком был её внук, недавно вернувшийся из армии. Улыбчивая, доброжелательная, приняла меня в комнате, где она лепит свои игрушки, свистульки. При мне, сидя на кошме, расписывала кисточкой игрушки, расставленные вокруг неё на полу, уже высушенные и обожжённые в печи-тандыре на огороде. Тандыр тоже из глины, разжигается дровами, припасёнными рядом.

Игрушки — ослики с большими ушами, трубящие, и, как положено, заикающиеся, со свистулькой в боку, в которую я громко свистел. Рядом стояли лошади-полужирафы, тоже свистульки, с сидящими на спине птицами и разные другие. Есть у меня её фотография — она разрешила себя сфотографировать. Я, накупил у неё свистулек, сколько мог унести в рюкзаке, дарил потом друзьям. У меня дома остался один ослик — память о мастерице, сделанный её руками.

Позже, в музее Востока в Москве в экспозиции Узбекистана, я опять встретился с игрушками Хамро Рахимовой и испытал тепло воспоминаний, ещё одно прикосновение к вечности, которое дарит человеку искусство.

Восток бесконечен, однако мне нужно в путь. Всякая сказка заканчивается, я с огромной благодарностью попрощался с Сергеем Николаевичем — впереди у меня вставал грандиозный Самарканд.

Виктор Поликарпов

Метки: история
16:20 18.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Интересные события и факты

Страницы из дневников В. П.

"Берег и сон речных заводей, вечная тишина сырых горных ущелий, пятна от облаков на бесконечных цветных просторах, осторожное молчание степных озер, нарушаемое только гамом птичьих стай...

Важны мельчайшие детали происходящего действия, уходящего в бесконечность – цвет утра или вечера, звуки и запахи степи, неслышный хлопок белоснежных облаков, относимых пахнущим полынью ветром…

Волнует в прохладной тени запах валуя, зарывшегося в листьях, окруженного мелкими нарождающимися планетами радости…

Интересно зимой, проваливаясь в сугробы, заглянуть в подснежную Вселенную, где все мудро, как и везде в Космосе; летним днём наблюдать суетливый бег муравьёв, выполняющих вечный урок Прекрасной Заказчицы Природы.

Все это порождает поток переживаний, прикосновений, нарастающее чувство счастья от причастности к подлинному и вечному...»

Виктор Поликарпов.

Метки: откровения
06:43 17.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Интересные события и факты

Легенды Отрара

«Увиденное не сравнится с услышанным» — говорит нам арабская пословица.

Счастливый случай привёл меня в апреле 1970 года в состав экспедиции археологов из Академии Наук Казахстана, в качестве художника, на раскопки городища Отрар. Руководил экспедицией академик Кемаль Акишевич Акишев. Из Алма-Аты, от здания Академии отправился караван из нескольких машин, путь которого лежал через бескрайние степи южного Казахстана к берегам Сыр-Дарьи.

И вот перед нами: величественная Сыр-Дарья и грандиозный холм среди подступающих заливных лугов — городище, бывший великий Отрар! Необходимо было выбрать место для лагеря, установить палатки, наладить условия для работы экспедиции. Общение с учёными, историками, совместный труд на раскопках, всё это порождает бесконечное количество воспоминаний о деталях быта археологов и их работе. Сейчас мне хочется говорить о времени открытий для меня, погружения в тайну истории, о легендах, которыми овеян Отрар-Фараб.

Города возникали там, где шли торговые караваны Великим Шелковым путём, тысячелетиями существовавшим между Китаем и далёким европейским миром. Изначально строились караван-сараи, где странники могли отдохнуть после утомительного пути. Вокруг них, естественно, возникали города и начинали жить своей жизнью.

Развивались торговля, ремёсла. Города давали приют людям разных культур, языков, религий. Расцветал восточный базар — сердце средневекового города, где можно было найти товары со всего мира. Существовал и особый товар — книги. Люди, испытывающие жажду знаний, заказывали купцам из разных стран книги, имеющие в то время огромную ценность. В Отраре, по преданию, была огромная библиотека, которая воспитала и дала миру великого учёного Востока — Абу Наср Мухаммеда аль-Фараби. Нисба (указание в его имени города, откуда родом учёный), навсегда прославила Фараб.

Аль-Фараби в юности ушёл из родного Весиджа (пригород Фараба) в долгий путь. Он останавливался в разных городах, знакомился с учёными, использовал любую возможность овладеть всеми доступными знаниями. К концу жизни (закончил он свои дни в Дамаске), он владел 70 языками, им было написано около 160 философских трактатов. Аль-Фараби ввёл в арабскую культуру труды великого грека Аристотеля, учителя Александра Македонского.

Аристотель до сих пор восхищает учёных своей эрудицией, на Востоке его называют «Первым учителем». И только Аль-Фараби, через 1200 лет удостоился звания «Муаллим ассана» — «Второй учитель» после Аристотеля. Я знаю, что и сейчас учёные обращаются к текстам Аль-Фараби в поисках великой истины, сказанной Учителем на древнем для нас языке, проникая через наслоения переводов, которые иногда приносят изменения в смысл сказанного им.

Воссоздание истории Отрара – творческий процесс, нужны годы упорной работы талантливых археологов, чтобы приблизиться к осознанию реалий жизни города разных периодов современным человеком. В тот период мне было доступно немногое: напряжённая работа в раскопе рядом с рабочими, выносящими землю в отвал, радость от неожиданных находок – осколков керамики, фундаментов зданий, а также монет и других предметов. Постепенно приходило понимание значимости каждого события в общем процессе раскопок.

Вспоминаю, что иногда к раскопу на холм поднимался на лошади чабан проходящего мимо стада, какое-то время наблюдал за нашей работой, спрашивал: «Ну что, нашли золото?» Все улыбались, и он возвращался к своему ежедневному кочевью. Керамика – одна из самых важных находок для археолога, позволяющая восстановить очень много сведений о времени, уровне жизни людей, их искусстве.

Она сохраняется почти не изменяясь, в отличие от других материалов (дерево, железо), помогает датировать слой, который вскрывается при раскопе вместе с другими находками. В лагере археологов главная моя работа состояла в зарисовывании керамики, изображений на ней и составлении таблиц с находками. Их вечером привозили из раскопа к моей палатке пропылённые рабочие. А позже, к ночи, приходил археолог Карл Молдахметович Байпаков (сейчас — академик, автор многих трудов об истории Казахстана, а тогда помощник Кемаля Акишевича, молодой историк), и, разбирая груду найденных за день предметов, составлял план моей работы с ними на завтра.

В раскопе — постоянная интрига. Вот показалась из земли верхняя часть хума — огромного керамического сосуда для хранения зерна — значит, в этом месте можно найти много интересного. На километры от городища можно наблюдать среди травы, вымываемые из земли черепки и другие предметы человеческого быта. Археологами установлено правило — всё, что люди находят в районе раскопок, принадлежит истории и требует изучения. Это должно быть сдано в архив экспедиции и зафиксировано. Вспоминается, как неожиданно в раскопе обнажился верх человеческого черепа. Значит — повышенное внимание к этому месту! Однако молодые рабочие, выносившие носилки с землёй мимо, немного повредили находку.

Немедленно археолог Лев Ерзакович своей властью остановил работы, юноши были отправлены в лагерь и мы вдвоём с ним, в течение почти двух дней, осторожно раскапывали это необычное захоронение. Открылось 18 человеческих черепов, установленных рядом на груду костей. Всё это, по мере появления, я зарисовывал, потом всё фотографировалось, упаковывалось мягким материалом и очень осторожно укладывалось в коробки для транспортировки. За этим процессом постоянно наблюдали и другие археологи, наезжавщие в раскоп.

Вечером второго дня, когда работа была закончена, Лёва (мне приятно так называть этого великого человека, уже ушедшего из жизни) долго молчаливо сидел в раскопе, наблюдая закат, и потом сказал мне: «Я думаю, что так поступали люди, возвратившиеся для жизни в город после страшных нашествий, погромов, пожаров, когда всех жителей, которые сопротивлялись – убивали, остальных угоняли в рабство.

Первое, что должны были сделать возвратившиеся — это собрать останки людей и предать их земле. Ты не понимаешь, что это за ценность и сколько поколений этнологов, антропологов, историков будут работать с этими находками. Слой, где было это захоронение, датируется 13 веком, это могло быть возвращение людей в Отрар после монгольского погрома.

С этим городом связано очень много великих исторических событий.

Возле Отрара находится мавзолей Арыстан Баб, великолепный памятник первому учителю и наставнику почитаемого на Востоке — Ходжи Ахмета Ясави. Волей Тимура в самом конце 14 века в Ясах (Туркестане), находящемуся севернее Отрара, был построен величественный мавзолей и самому суфийскому поэту и проповеднику ислама Ходжи Ахмету Ясави, которого Тамерлан бесконечно почитал. По красивой легенде, могущественный эмир приказал своему бесчисленному войску построиться в цепочку от Самарканда через всю степь и передавать кирпичи от воина к воину. На место строительства он посылал из своей столицы лучших мастеров.

Существует ещё одна легенда, что Отрар и Ясы соединял подземный ход. В Отраре же прошли последние дни «Железного Эмира», «Поработителя народов» эмира Тамерлана. В 1405 году его 200-тысячная армия должна была выступить на Китай, но в феврале этого года, переправляясь с охраной через Сыр-Дарью, Тимур провалился под лёд и жестоко простудился.

Доставленный в Отрар «Великий хромец» через неделю скончался. Поход великой армии был отменён, эмира тайно отправили в Самарканд, где началась схватка за его огромное наследство. А Отрар ещё не раз подвергался набегам и возрождался. Прекратил он своё существование после осады, погрома и разрушения войсками джунгарского хана Галдана в 80-х годах 17-го века. Джунгарами была разрушена ирригационная система города, а после их ухода, немногочисленные возвратившиеся жители, восстановить её не смогли. Отрар окончательно опустел…

В следующем 1971-м году, весной, я снова был с археологами в Отраре. В этом сезоне я жил и работал в юрте, поставленной в лагере археологов. Находиться в юрте, по сравнению с палатками, которые раскалялись днём от солнца и горячего дыхания расположенной рядом пустыни Кызыл-Кум, было несравнимо комфортнее. Я уже больше знал, мог, ставил для себя новые задачи как художник.

После месяца работы на раскопе я отправился в путешествие по Средней Азии. Археолог Лев Ерзакович, с которым мы много беседовали, помог мне составить маршрут этого путешествия, дал ценные советы и рекомендательные письма. Отрар, Чимкент, Нукус, Куня-Ургенч, Хива, Бухара, Самарканд, Ташкент, Алма-Ата. Это были мои незабываемые кочевья, где на пути, кроме запланированной программы, было множество счастливых встреч, о которых нужно рассказывать.

Виктор Поликарпов.

г. Павлодар

Метки: история
07:51 13.09.2016

Мәшһүр Жүсіп Көпеев атындағы кеңшар жиырмасыншы ғасырдың екінші жарты жылдығында еңсе көтеріп, іргелі ел қатарына қосылған. 1961 -жылы сол кездегі «Шадыра» совхозынан бөлініп, жеке совхоз болып шаңырақ көтерген.

Ол кезде бұл елді мекен «Жаңажол» совхозы аталатын. Аудандағы орта шаруашылықтардың бірі еді. Өткен отыз екі, отыз үш жылда сол қалпынан бір танған емес.

Рас, сонау бір жылдарда Мұрат Дүйсенбайұлы Рахметов директор болған тұста әр сала бойынша арты аудан, алды облыс көлемінде жеңімпаз деп танылып, ауыспалы Қызыл туларды жеңіп алған тұстары да болған. Тек мұндай жұлдызды сәттері ұзаққа бармаған. Шаруашылықтың ірге тасы берік болғанымен, шаруасы шалқыған ел еді деп айта қою қиын.

Бір сөзбен, оза шауып бәйге алмаса да ұлан бәйгеде шаңға көміліп, тіпті артта қалған жайы және жоқ еді. Ел қатарлы тірлік кешіп жататын. Тек алыптарды алқындырып, онсыз да өлместің күйін кешіп келе жатқан Одақтағы көптеген кәсіпорындар мен шаруашылықтардың шаңырағын шайқай, төрт аяғын аспаннан келтіре келген қайта құру кезеңінің тепкіні қабырғасын қақыратып-ақ жіберген.

Бұл ауыртпалықты қырда жатқан аядай Мәшһүр Жүсіп атындағы кеңшар ғана емес, одақтағы небір шаруасы шалқып отырған кәсіпорындар мен шаруашылықтар да айқын сезінген. Көбісі-ақ тұралап тынған. Шаруадан береке кете бастағаннан кейін елдің де экономикалық жағдайы тығырыққа тірелгендей еді.

«Бір жұмақтың бір тозағы бар» дегендей, нарықтық қатынас кезеңінде ел ішіндегі байланыстың үзіліп, есеп айырысу жүйесі жүрісінен жаңылған жорғадай кібіртіктеп, баға шарықтап, ақша құнсызданып, жекелеген адамдардың да қалтасын қаға келген қатқыл қабақты нарық заманы одақты мекендеген ұлттар мен ұлыстардың егемендігі мен тәуелсіздігіне жол ашқандай еді.

Ал мұның өзі соңғы жетпіс жылдан астамғы кеңестік дәуір кезеңінде тілі мен дінінен, ата дәстүр, салт-санасынан ада болуға айналып ұлттық сезіміне селкеу түсіп, намысы аяусыз тапталған қазақ
халқы үшін жаратушы жаббар хақтың асқан мейірімділікпен жарылқауымен пара-пар еді.

Ақ түйенің қарны жарылып, тәуелсіздігіміздің негізгі тірегі Ата Заңымыз қабылданып, көсегені көгертер көк байрағымыз көкке шаншыла желбіреп, тірі жетімнің күнін кешіп, шет қақпай қалған тіліміз мәртебелі мінбелерден бұлақ суындай сылдырай төгіліп, хан Абылай, қанжығалы Бөгенбай, қаракерей Қабанбай, Малайсары, Олжабай, әз Жәнібек тағы да басқа ел қорғаны батырларымыз, қаз дауысты Қазыбек, Төле би, Әйтеке би, Абылайдың ақылшысы көмекей әулие Бұқар жыраулар ғасырлар қойнауынан «тіл қатып», рухтары туған халқымен сағыныса қауышқан.

Сол бір тарихи кезең, сол бір ұлы кезеңдер халық санасын сілкіп қана қоймай, ұлттық намыс отын үрлей түскен шақ еді. Халықтың өшкенін жандырып, өлгенін тірілту үрдісі Баян жерінде де, өзінің сәтті жалғасын тапқан.

Сөйтіп, 1993 — жылдың 20 — қазанында Мәшекеңнің есімімен аталатын кеңшар да ақын, тарихшы, көріпкел әулие Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің осы заманға, сәулет өнерінің талаптарына сай салынған мұражайы айқара есік ашқан.

Сол күні Арқа төсінде жер-дүниені қарашаның қара суығы қалтыратып тұрғандай еді. Соған қарамастан Мәшекеңнің мұражайының ашылу салтанатына келген адамдардан көз тұнады.

Аудандағы он бір шаруашылықтан аудан орталығынан келгендерді былай қойғанда, Семей, көршілес Екібастұз қалаларынан да қонақтар баршылық еді.

Міне, біз әулиеге арналып салынған мүражайдың ішіне кіріп келеміз. Мұнда қойылған экспонаттар ақынның өмірінен мол хабар беретіндей. Қарсы алдымызда ақ қағазға бір кимелеп келген ойды жаза қоюға құлшына кіріскен Мәшекеңнің бюсті тұр. Оны көргенде ақ жаулықты аналардың бірі:

— Жарықтық-ай, деп көзіне жас алған. Сол сәт жұрттың көпшілігі қол орамалдарын жанарларына қарай жақындатып жатқаны байқалып-ақ қалған. Иә, бұл талай жылдар аңсай кұткен асылының, ардағының туған еліне арнаған өлшеусіз еңбегінің ендігі жерде халық игілігіне айналатынан шүбәсіз сенген Мәшекеңнің ұрпақтарының сарғайған сағыныштан шыққан көз жасы, қуаныш көз жасы екендігі сөзсіз еді. Ал кейбір ақсақалдар Алла өзің кешіре гөр десіп, күбірлесіп қояды.

Бәлкім, олардың тарихтың, Мәшекеңнің алдында ешбір кінәлары болмаса да, сонау бір сойқанды жылдарда өткен өкінішті іс үшін Алладан, қала берді Мәшекеңнің аруағынан кешірім сұрағандықтары болар.

Экспонаттарды асықпай аралап жүрген адамдардың арасынан Мұрат Дүйсенбайұлы Рахметовты көзім шалды. Сол сәт жаңа ғана Мәшекеңнің мұражайының ашылуына байланысты баяндама жасаған ақынның немересі, ғалым, жазушы Қуандық Пазылұлы Мәшһүр еңбегін зерттеп, әр жылдарда пікір айтқан. М. Әуезов, С. Мұқанов, Д. Әбілев, Ә. Қоңыратбаев, М. Бөжеев, С.Дәуітовтермен қатар Мәшекеңнің бейітін қалпына келтіріп мұражайын ұйымдастыруды қолға алған адамдардың есімін мақтанышпен айта келіп, Мұрат Дүйсенбайұлына азаматтық ақ алғысын арнағаны есіме оралған. Расында да, Мұрат ағаның және басқаларының сол жылдарда.

Мәшекең үшін атқарған еңбегі ерлікпен пара — пар екен-ау деген ойға бекінген мен осыдан бір жыл, бір ай өткен соң осы әңгімеге қайтып оралып, Мұрат Дүйсенбайұлын іздеп баратынымды білген жоқ едім.

— Иә, деп аз іркіліп, ойға берілген ол әлден соң. Бұл 1976 жылы еді. «Жаңажол» совхозына директор болып тағайындалдым. Сол жылы ақынның келіні, Кеңес Одағының Батыры сол кездегі халық депутаттары облыстық Кеңесінің төрағасы Махмет Қайырбаевқа арнайы барып жолығып, Мәшекеңнің бейітін көтеріп, қалпына келтіруге рұқсат алып келіпті.

Мақаңның көмегімен Екібастұз халық депутаттары қалалық Кеңесінің атқару комитеті іске араласып, құрылыс материалдарын әкеліп төге бастаған шағы екен. Нүрила апай маған осы жайларды баяндап, құрылыс материалдарының әлі де жетіспейтіндігін, құрылысшылардың қажет екендігін айтты. Қандай көмегің бар деуді де ұмытпады. Сұрастыра келсем Нұрила апай Ескелдідегі Мәшекең бейітінің басына жеңіл — желпі көшіп те алған екен.

Көмектесеміз, апа, қолдан келген көмекті аямаймыз деп жатырмын. Айтқанды орындау азаматқа сын, қолдан келген көмекті аяғанымыз жоқ. 1977 — жылы бейіт құрылысы аяқталды. Сол күні бейіт басына жиналған халықтың қуанышын көрсеңіз ғой.

Осы сәтте сол жылдарда әлде бір игілікті іс жайлы сөз бола қалса ел басшыларының ертең әлдекім жоғары жаққа жазып жіберсе мен жауап беремін, жұрттың несі кетеді деп шыр-пыры шығатыны есіме түсе кеткені.

— Мұрат Дүйсенбайұлы, құрылыс материаддарының, әсіресе адам күшінің сол жылдар да жыртылып айырылмағаны белгілі. Ауыл тұрғындарының бірінің қорасы құлап, бірінің үйінің төбесінен тамшы ағып, шаруашылық басшыларынан материал сұрап, ол табыла қалған жағдайда жөндеуші құрылысшылар тауып беруін талап етіп кеңсе табалдырығын тоздырып жүргенін көзбен көрген едік.

Кейде мұның өзі жоғарыға жазылар арыз-шағымға да негіз болып жататын. Ақынның бейітін көтерген кезде өзіңіздің үстіңізден әлдекімдер жоғары жаққа жүйрік қаламын жорғалатып жіберген жоқ па?

— Ол не дегенің? Ауылдың еңбектеген баласынан еңкейген қартына дейін Мәшекеңнің бейітінің ойдағыдай бітуіне тілектес болды десем артық айтқандық болмас. Бір де бірі «Бейітті неге көтеріп жатырсыңдар» деп сөз қозғаған емес. Қайта қаржы қажет болса көмектесейік деушілер аз болған жоқ.

Тіпті, мұражай салу керек дегенді де сол ауыл адамдары ауызға алғаш алған еді. Солардың бірі қазақ өнерінің белгілі тарландары Қуат, Суаттың әкесі Әуезбек Әбусейітов ақсақал Мәшекеңнің немересі Төлеубайдың болашақ мұражайға деп арнап жинаған біраз экспонаттары бар, соны пайдаланып, Мәшекеңнің мұражайын ашу қажет, істің бір қолға алынуы ғой, ар жағы оңғарыла береді деп ауыл тұрғындарыньң атынан тілек білдірген еді.

Мен Төлеубай ақсақалдың үйінде жинақталған экспонаттармен таныстым. Онда киіз үйдің, арбаның, бесіктің алтыбақанның, келінің макеттері бар екен. Осы заттардың, тағы да басқа заттардың макетін Төлекеңнің өзі қолдан жасаған көрінеді.

Мен ол кісілерден: Мәшекеңнің киім — кешегі, пайдаланған заттары бар ма? — деп сұрадым. Бар десті олар. Көз әйнегін, киім — кешегін тағы да басқа заттарын, шай — самаурынын көрсете отырып, мұнымен қатар деді олар тағы да ел ішінде тараған Мәшекеңнің заттары баршылық. Іздестіреміз, жинастырамыз десті.

Көп ұзамай осындағы мектептің бір бөлмесін Мәшекеңнің мұражайына бөліп бердік. Салтанатты жиын өтті. Әуезбек салтанат үстінде Мәшекеңе арнап өзі шығарған өлеңін домбыраға қосылып айтып берді. Кезінде сері, әнші болған Әуекеңнің сол өлеңін жаздыртып алу бірде — біріміздің қаперімізге кірмегеніне өкінемін.

Сонымен қатар ол мұражайға күміс ертоқымын сыйлады. Ауылдың ақ жаулықты әжелері мен, ақсақалдары ән шырқап, би билеп кетті. Келер жылы ауыл ортасынан шаруашылық тәсілмен екі қабатты клуб үйін саламыз, соның екінші қабатын Мәшекеңнің мұражайы ретінде пайдаланамыз-, деп жиналған халыққа уәде бердім.

Аудандық партия комитетіндегі кейбір жолдастарға ойымды сездіртсем олар, өзің біл, әлдекім үстіңнен арыз жазып жіберсе партиядан шықпасаң да сөгіс алатының айдан анық дегенді аңғартты.

Қатты толқып ойлануға тура келді. Өйткені, партиядан шықпасаң да сөгіс алудың өзі ол жылдарда алға басқан адымыңды артқа қарай шегіндірумен пара-пар еді.

Әлденеден ауыл адамдарының мен уәде берген сәтте гүл-гүл жайнаған жүздері, Әуекеңнің әуезді әні құлағыма келгендей болды. Сонымен қатар «уәде құдай аты» дегенді жастай санамызға сіңіріп өскен ауыл баласымыз ғой тақ түссе таңдайға, бақ түссе маңдайға» дегендей нартәуекел деген едік.

Әулие бабамыздың аруағы қолдады ма екен. Әйтеуір ешкім жоғарыға да, төменге де бұл жайлы «хабар» салуға асықпады. Мәдениет үйінің қабырғасы көтеріліп, ішкі өңдеу жүмыстары да аяқталды.

Осы сәтте мен облыстық мәдениет басқармасының бастығы Балтабай Сейсенбековке жолығып, мұражайды жабдықтауға қол ұшын беруді өтіндім. Көп ұзамай Павлодардағы өлкетану мұражайының қызметкерлері келіп, жұмысты қолға алды. Ал бұл кезде болашақ мұражайдың экспонаттарын біржарым жылдың ішінде Аманкелді Омаров жинастырып та үлгерген еді.

Қ. Сәтбаевтың 90 — жылдығын тойлауға сол кездегі Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков келе қалды. Ол Мәшекеңнің басына ат басын бұрып, бейітін мавзолей етіп салыңдар. Музей үйін жеке салыңдар, деп нұсқау беріп қаржы бөлдіртті. Соңғы мұражай кезінде сол кісінің нұсқауымен жоспарланған еді. Міне, оның халқына қызмет етіп тұрғанына да екінші жыл. Тағы да қандай сауалыңыз бар, — деді ол маған назарын тіктеп.

— Бастаған істің сәтті аяқталуы әрқашанда қуаныш дей тұрсақ та сол қуаныш үстінде де адамның жан жүрегін толқытып, есінде мәңгілік қалатын ерекше сәттер де болады ғой. Сол жағына да аздап тоқталып өтсеңіз.

— Мәдениет үйіндегі мұражай ашылғанда Ақбәйбішенің Сүйіндіктің шешесі (Зейнеп) көзі тірі еді. Өзінің үстіндегі шапанын шешіп алып менің иығыма ілді. Сол сәтте айтары жоқ қатты толқыдым. Қарт ананың жан — дүниесінің дархандығына сүйсіндім деп үнсіз қалған ол әлден соң барып шапанын Ақбәйбішенің өзіне қайтып бердім. Қазір де Сүйіндіктің үйінде тұр, деген еді.

Сүлеймен Баязитов

07:49 13.09.2016

Бірер сөз

Көзінің тірісінде — ақ аты алты алашқа аңыз болып тараған Сарыарқаның саңлақ ақыны, тарихшысы, ойшылы Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармалары сонау тоқырау жылдарының өзінде әр жылдарда там — тұмдап болсын «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды» жарық көрсе, оның елден ерек дара қасиеті, әулиелігін кеңінен толғаған кесек дүние түгіл ауызекі айтылатын аңыз әңгімелердің арқауына айналудан қалып, ұмтылып бара жатқандай еді.

Оған 1952 — жылы Мәшекеңнің бейіті құлатылып, сол кездегі партиялық идеологияның ақынның аруағын қорлап, былайғы жұрттың үрейін ұшыруға негізделген солақай саясаттың салқыны ерекше әсер еткені сөзсіз.

Бір ғажабы идеологтар қаншама тырысып, талаптанса да Мәшекеңді халық санасынан жоя алмады. Оның рухы жылдар өткен сайын асқақтап, аспандай берді.

Тек «Өмір бар жерде өлім бар» дегендей, кезінде Мәшекеңмен дәмдес, тұздас болған, оның дара қасиетін көзімен көріп, көңіліне тоқығандардың қатары сирей берді. Көбінің жадында жатталған небір сырлары өздерімен бірге кеткен болар, кім білсін?!

Әйтсе де, Мәшекеңнің көмескіленіп бара жатқан ізін қайтадан жаңғыртуға талаптанғандар да аз болған жоқ. Олар жайлы зерделеп, зерттеп, сөз қозғау — келешектің ісі.

Солардың бірі ақынның немересі Сүйіндік Көпеев 1932 — жылы туған еді. Ол ауыл механизаторы, трактор бригадасының бригадирі бола жүріп газет — журналдарға штаттан тыс тілші ретінде атсалысумен келді.

Сонымен қатар ұрпақ парызын өзінше түсініп, бағалаған ол ұлы адамның өмір кезеңдеріне, дара қасиетіне байланысты айтылатын ел аузындағы там — тұм әңгімелерді шама — шарқы келгенше қағаз бетіне түсіре берген екен.

Қайта құру, жариялылық рухымен қанаттанған ол соның кейбірін облыстық « Сарыарқа самалы» газетіне жариялатып та жүрді...

Өткен жылы осы «Сарыарқа» журналының бесінші саны С. Торайғыровтың туғанына 100 — жыл толуына орай Баянауыл ауданына арналды.

Онда Сұлтанмахмұт, Қаныш, Шәкен, Зейін тағы да басқа алты алаштың арыстары, исі қазақтың біртуар азаматтары мен Ғабит Мүсірепов, Евней Букетов сынды ұлы тұлғалар жайлы естеліктер беріліп, азды — көпті сыр шертілді. Журналдың сол санында Мәшһүр Жүсіп Көпеев әулие туралы ештеңе жоқ еді.

Біз ол жайлы материалды Сүйіндіктен күткен едік. Кейін анықтап білгеніміздей оған жіберген хабарымыз дер кезінде жетпеген. Ал қайта хабарласуға, тосуға журналдың уақыты көтермеді. Қап, деп өкінгеннен басқа шара болмаған.

«Бітер істің басына, жақсы келер қасына» демекші, С.Торайғыровтың жүз жылдық мерейтойына Ақмола делегациясының құрамында келген белгілі жазушы, ақын, халқының өткенін зерделей зерттеуші, жоқшысы, бұл күнде мыңдаған оқырмандардың сүйікті басылымына айналған «Сарыарқа» журналының бас редакторы Нұрғожа Оразов ағамыз Мәшһүр Жүсіп әулиенің өзі атындағы шаруашылықтағы Ескелді елді мекеніндегі мазарына арнайы барып, тәуап қылды.

Сол жолы қаламдас бауырым Тілеубек Ғалымұлы екеуімізге журналға Мәшекең жайлы материал ұйымдастырып жіберу жөнінде арнайы тапсырма берді. Біз ол кісіге уәде берген едік.

Содан... Уәде беру оңай, оны орындау соншалықты қиын боларын кім білген. Тағы да сарыла Сүйіндік ағадан, бейіт басында бірге болған бұл да ақынның немересі Қажыманнан хабар күттік.

Күн өткен сайын сол хабардың болатынына деген үмітіміз азая берді. Сондай күндердің бірінде есіме Мәшекеңе ағайын, аудандағы белгілі азаматтардың бірі, аудандық салық инспекциясының бастығы Балға Шайхин аға түсе кеткені. Бәкеңе жолығып, жағдайды айттым. Айтып айтпай не керек, апталар бойы тостырған материал Бәкеңнің араласуымен айналасы бір — екі күнде қолға тиді.

Бәкеңе шын жүректен Мәшекең үшін атқарған ізгілікті ісіңізге рахмет. Сізге бабаңыздың аруағы жар болсын дей отырып, Мәшекең жайлы Сүйіндік жазған «Осындай әңгімелер бар» атты дүниені «Сарыарқа» журналына үлкен үмітпен толқу үстінде ұсындық.

Сүлеймен Баязитов

06:43 11.09.2016

«Аттан, Қазақстан» қозғалысының жетекшісі Амантай қажы Асылбекке

Дүрліктіріп қаланы,

Дүрліктіріп даланы.

Аттандаған қажы үні

Құлағыңды жарады.

Қазақстан былай қап

Қажымыз, а, Құдайлап,

Америкаға айбынын

Танытқаны шын айғақ.

Сынаққа құмар пенделер,

Қажыдан үркіп сенделер...

Төсектерін ұлғайтты,

Тоқал құмар өңгелер.

Сан теректің басында,

Ізі қалды расында

Бірде ұқсап құйынға,

Бірде ұқсап жасынға.

Хақ мұсылман Алланың

Көрген басқа салғанын.

Қажы болсам дегенді

Қажыға алып барғанын.

Біледі жұрт біледі,

Дархан неткен жүрегі.

Десе бірі, кейбірі

Ішегі қатып күледі.

Не десе жұрт о десін,

Елемесін Елесін.

Амантай қажы дер едім,

Мен білетін Ұлы есім.

Сол қажымыз тағы да,

Президенттің тағына

Өтініш алып беттеді,

Сүйенген тіл мен жағына.

Тілші үні жарып ауаны,

Сол сәтте – ақ хабар тарады.

Дауаламай тауаны,

Сынаққа түспей қажының

Жалтырады табаны...

Не десеңдер о, деңдер,

Амантай қажы жарады.

Тамсандырар ұрпақты

Артында аңыз қалады.

Жарады қажы жарады.

Сүлеймен Баязитов

14:28 07.09.2016

Семей полигоны. Ондағы жарылыстар туралы соңғы жылдары аз айтылып жүрген жоқ. Полигон төңірегінде болған әрқилы демонстрациялар, телемарафондар, ең ақыры астанамыз Алматыда «әлем сайлаушылары ядролық қаруға қарсы» конгресі дүние жүзінің ақ жүректі адал жанды азаматтарын мазасыздандырған ғасыр қаруының қаншалықты қатерлі күшке ие екендігін айқын аңғартса керек.

Алайда соған қарамастан, полигон төңірегінде күні бүгінге дейін бірін – бір қарама – қайшы екі ұдай пікір қалыптасып отыр. Оның шырқаған шындығы қайсы? Осыны әлі күнге дейін басын ашып, ажырата алмай жүргендер аз емес.

Ал оған одақтық, мерзімді баспасөз беттерінде, радио, теледидар арқылы берілген кейбір ғалымдар мен журналистердің өзара сұхбаттары да аз себеп болып отырған жоқ. Тіпті олардың кейбірі жарылыс әуеде және жер үстінде ядролық – сынақтар жасалған 1949 – 1963 жылдарда атом сәулесіне ұшыраған адамдар жайлы дерек ешқайда сақталмаған, ондай болған күннің өзінде, ол шамалы болғанға ұқсамайды деген уәж айтады.

Ал бұл байламмен полигон төңірегінде туып, ержеткен, осында өмір сүріп, еңбек еткен кез – келген адамның келісе алмасы хақ. Өйткені, өткен – кеткенді ой безбенінде саралай келіп, жарылыс зардабының талайларды жалмап кеткеніне көз жеткізесің.

Ғалымдардың айтысына қарағанда, ашық аспан астында жасалған жарылыстан соң ауаға таралған радиация желмен, жауын – шашынмен жерге түседі екен. Ал ауа – райы қашанда құбылмалы болып келетін қыр жағдайында полигонның иегінің астында тұрған біздің аудан түгіл, одан жүздеген шақырым алыс жатқан аймақтарға, желдің соғу жылдамдығы секундына 20 – 30 метрге жеткен жағдайда, радиоактивті тозаң санаулы уақытта – ақ салып – жетіп үлгермей ме?

Қашанда желдің өтінде, шүмектеп жауған жаңбырда, қарлы боранда қоғам малын көзінің қарашығындай сақтау жолында жан аямай еңбек етіп жүрген малшылар қауымы қырдың алаулап атқан таңын, жанға жайлы қоңыр самалын, құтырына соққан желі мен шелектеп құйған жаңбырын отар шетінде , қыр төсінде қарсы алады емес пе?! Ендеше, радиацияға өзгелерге қарағанда бірінші тап болатын да солар ғой...

Жарылыс әуеде және жер үстінде жүргізілген сол бір жылдар да өзім жақсы білетін үш – төрт шопанның қылтамақ атты дауасыз дертке ұшырап, көз жұмғаны есімде. Солардың бірінің көңілін сұрай келген адамдарға :

 — Ата – бабамызда жоқ бұл кеселдің қайдан пайда болғанына ақылым жетпейді. Бәрінен де ішер асың бола тұра, аштан өлу азап екен, — деген қиналысқа толы сөздері жадымда қалыпты. Одан кейін де сан адамдар қылтамақтан,әртүрлі қатерлі ісік ауруларынан көз жұмып жатты.

Сол қасіреттің бұл күнде еселеп арта түскенін ешкім де жоққа шығара алмас. Сондықтан да жоғарыда айтылған өзім білетін қылтамақтан көз жұмған аяулы жандардың бұл арада есімдерін атап әруақтарын күңірентуді жөн көрмедім.

Тек аталған жылдарда, экологиялық апаттың негізгі көзі болып отырған завод – фабрикалардың көк тіреген биік мұржаларынан күні – түні толассыз көтеріліп жататын көк түтін некен – саяқ болатын. Міне, осыдан – ақ көп жайды аңғарар едік.

Тек екінің біріне, егіздің сыңарына түсінікті тайға таңба басқандай, басы ашық мәселенің өзін ғылыми негіздегенсіп шыға келу біздің елде әдетке айналғандай. Тіпті басқаны былай қойғанда Чернобыль трагедиясы, сол төңіректе тұратын халықтың мұңы мен зары үш жылдан соң ғана ел назарына ілігіп, мойындалуы осының айғағы емес пе?

Керемет – ай, қан жылаған халықтың қасіретке толы өксікті үнін сол өңірде жарты есті ана жарық дүниеге әкелген сәбидің жарқыншақ үні басып кете жаздағаның қайтерсің. Осы фактіні негізге алған ғалымдар дүрлігетін түк те жоқ, барлығы да қалыпты, тіпті ұрпақ өсіріп, өсіп – өнуге мүмкіндік бар деп жар салып жатты емес пе?

Қалай дегенмен де сол ғалымдардың үніне құлақ түріп, оларға құдайша сенетіндер біздің арамызда да жоқ емес екен. Солардың кейбіреулері:

 — Құр даурықпа, айғайдың қажеті не, жарылыстың зиянсыз екендігін ғалымдар дәлелдеп отырған жоқ па? Олар білмейді дейсіңдер ме? Полигонды жабу мемлекетке қанша зиян екендігін неге ескермейсіндер? Қаржы қайдан табылмақ ?

Жаппай мұның өзі кезінде әлдекімдердің депутат болғысы, атақ алғысы келіп көтерген мәселесі дейді ғой, тіпті біздегі белсенділердің де ішкі есебі жоқтығына кім кепілдік бере алады? – деген сияқты уақ әңгіме сабақтайды.

Бір таңданарлығы, мұндайлар ұлы Абай бабамыздың « үлкендерім сөз айтса, бас изеймін шыбындап» деген өлең жолдарын есімізге оралтады.

Оқыған — білген жақсы, ал оқығанды, естігеніңді өзіндік ой таразысына салып, айнала төңірегінде болып жатқан жағдайлармен ұштастыра ой, байлам жасау қажет емес пе.

Тіпті, жаңағы сырт сөзге сеніп, солай дейді ғой деушілердің бірі болмаса, бірінің күні кеше ғана жасы 40 пен 50  — дің арасында қатерлі ісіктен, не қылтамақтан қайтыс болған ағайынына, не ауылдасына топырақ салуы, не болмаса төсек үстінде аталған дерттің бірімен ауырып, өмірінің соңғы минуттарын аласұрып өткізіп жатқан адамдардың көңілін сұрап шығуы да мүмкін ғой. Тек әр нәрсенің байыбына барып,ойланбайтынымыз өкінтеді.

Қуантатыны, ондайлар аз. Астанадағы, облыстағы «Невада  — Семей» қозғалысын қолдаушы адамдарды сөз етпей, өз ортамызға оралар болсақ, жұртшылық арасында Семей полигонының қауіп – қатері жайлы шырылдап айтып, жұмыс жүргізіп жүрген, соғыс, еңбек ардагері Рымтай Ізбастин, дәрігер Қарлығаш Машрапова, аудандық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы Алпысбек Әділханов, Қазақ ССР халық депутаты, жазушы Әбіш Кекілбаев болған кездесуде Семей полигоны жайлы алаң көңілдерін аңғартып сауал қойған «Жосалы» совхозының директоры Қапен Төлеубеков, Октябрьдің 40 жылдығы атындағы совхоздың директоры Шаймұрат Бозтаевтар туралы ризалықпен айтуға болар еді.

Ал аудан орталығында болған демонстрациялардың бірінде еңбек ардагері, ардақты ана Қанипа Смағұлова апайдың жанарына жас ірке тұрып, «өсер – өнер ұрпағымыз үшін полигонның жойылуын талап етеміз» — деген әлсіз үні зор дүмпу туғызды.

Жоғарыда аталған кездесуде Баянауыл астық қабылдау пунктінің директоры Зоркен Маханов атамыз компенсацияға 40 процент беріле қалған жағдайда сол қаражатқа осы күнгі талапқа сай құрал – жабдықтармен жарақталған емхана, аурухана салынса деген ұсыныс айтқан жоқ па. Бұл бірдің емес, мыңның пікірі десек, бәлкім, үлкен қателік те бола қоймас.

Кейінгі кезге дейін полигондағы жарылыстарға байланысты біздің аудан тұрғындарының зардап шегіп отырғандығы мойындалмай келді. Тек «Невада – Семей» қозғалысының жергілікті активистері мен Қазақстан Компартиясы аудандық комитеті бұл мәселені жүйелі түрде, асқан қажыр – қайрат жұмсай отырып, жоғарғы орындарға жеткізуде. Алайда әзірше оң өзгерістер сезілмеуде.

Ал Семей полигонының біздің ауданға қатыстылығы мәселесі төңірегінде сөз қозғайтын болсақ, бұл арада басын ашып алатын жайдың бірі – аудан аймағының полигонмен шекаралас жатуымен қатар, сексенінші жылдардың басында құрғақшылық болып, шөп өспей қалуы салдарынан Октябрьдің 40 жылдығы, С. Торайғыров атындағы, « Южный» және бірқатар совхоздардың пішенші – механизаторлары аталған полигон аймағында тұрып, жем – шөп әзірлейді. Дайындалған жемшөпті тасып алуға ондаған транспорт, жүздеген адамдар жұмылдырылды...

Жарылыстан пайда болған шұңқырдағы радиацияның мөлшері 1100 микрорентген болса, оған таяу жердегі Егіндібұлақ ауданының шаруашылықтары шөп дайындайтын көрінеді. «Бұлардың шабындықтарындағы радиация 100 -150 микрорентген денгейінде» деп жазды Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газеті өзінің 1990 жылғы 13 шілдедегі № 161 санында.

Ал осы аталған аймақта біздің ауданның пішенші – механизаторлары да жемшөп дайындаған, тіпті олар сөз болып отырған шұңқырларға жиналған суларға түсіп жатты. Олардың арасында мектеп оқушылары да аз емес еді. Жемшөп дайындаушы механизаторларға бұл жерде болып, біршама уақыт тұрып, жұмыс істеу «әсіресе сол кездегі балаларға» ешбір ізсіз, зиянсыз өтсе , оған біз өте қуаныштымыз. Алайда аталған газеттегі деректерді оқу көңілге біршама қобалжу ұялатып, қолға қалам алғызғанын несіне жасырайық.

«Аманат» газеті.

Сүлеймен Баязитов

Метки: семей, Полигон
16:42 02.09.2016
Muxit Bayazitov опубликовал запись в сообщество Красиво сказано

Я пришла

Я пришла в наряде ярком,

Лента жёлтая в косе,

Принесла для всех подарки,

До чего ж довольны все!

Как хозяйка, как художник

Буду радовать ребят,

Ну, и что, что снова дождик,

Всё равно мне каждый рад!

Все подарки – на скатёрке,

Много их, не сосчитать!

Ну а первые пятёрки

Вместе будем собирать!

Интересным и богатым

Будет школьный урожай,

Обещаю всем ребятам:

Радость будет через край!

Не ругайтесь, педагоги,

Двойки первые кляня,

В май победные дороги

Начинаются с МЕНЯ!

До зимы мы будем рядом,

Как бы трудно не пришлось,

До чего же я вам рада!

Ну и я – желанный гость!

Мен келдім

Безеніп жеттім жарқырап,

Бұрымыма сары лента тағынып.

Баршаңызға сыйлығым бар аздаған,

Барлығы да мәз оған.

Қалайда мен

Бибімін ғой, суретшімін тағы да,

Балаларды қуантайын тосқан мені сарыла.

Жаңбыр жауып тұрма тағы?

Қарсы алады мені күткен

Қуанышпен жастар жағы.

Бар сыйлықты дастарханға төгемін,

Оның, сірә, көз қуантар көлемі.

Ал бірінші бестіктерді

Жинаймыз біз бірге тегі.

Қызықты да мол болмақшы,

Мектептегі өнімге көңіл көзі тоймақшы.

Уәде етем барлығыңа, балалар,

Қуаныштың көк толқыны жағалауды.

Екілікке алғашқы рет жоқ өкпелер

Ал мамырда жемісті жол 

Бастау алад мына менен сен осыған сенімді бол.

Қысқа дейін бір боламыз,

Ашылмайды тіпті арамыз.

Мен сендерге соншалықты қуанам,

Құрмет тұтар қонақтарың мен болам.

Елена Игнатовская

Перевод Сулеймена Баязитова

Метки: стихи, перевод
14:46 25.08.2016
Muxit Bayazitov процитировал запись Владимира Иванова

Выбирайте людей своего уровня ценностей

Автор: Лилия Ахремчик

Раньше я думала, что человек может быть любым: хоть вором, хоть хамом, хоть обманщиком. Значит, так сложилась его жизнь в семье, так воспитали родители или духу надо именно такие уроки пройти.

Я и сейчас это понимаю, но вокруг себя хочу иметь людей другого порядка, совсем другого. Это люди, для которых честь, слово, достоинство, совесть имеют значение.

Выбирайте людей своего уровня ценностей

Наверное, в силу той же бытовой занятости женщины редко задумываются над этими категориями. Точнее, принято считать, что к женственности они не имеют отношения, поэтому и не стоит работать над характеристиками, которые не развивают женственность, не помогают найти мужчину и выйти замуж, и, похоже, только мешают в реализации во внешнем мире. Это заблуждение. Любые отношения могут быть долгосрочными и качественными только в одном случае: если ценности людей совпадают.

У меня вызывает большие опасения мужчина, который не может объяснить, что значит для него честь и умение держать слово. Если совесть он определяет как “я стараюсь не врать, максимум, просто промолчу”, то как личность он представляет грустную картину. Совесть – это точно нечто большее. Если человек не может самостоятельно для себя определить нравственные категории, контролировать себя, оценивать свои поступки, то это очень печально.

Психологи могут объяснить любое поведение человека. С точки зрения, как найти себе оправдание, это очень удобная наука. Человек имеет бесчисленные сексуальные контакты, манипулирует, избегает ответственности? Значит, он недолюбленный ребенок, у него нарушение привязанности в силу травматичных отношений с матерью и еще много всего.

Но если ты вырос, стал взрослым, воспитывай себя сам! Ищи свое самосознание!Всегда можно найти оправдания боли, которую ты причиняешь другим людям, но, чаще всего, ты видишь, что делаешь, хотя бы по ответной реакции понимаешь. Если у тебя здоровый мозг (без органических поражений из детства), ты должен уметь анализировать. Даже если неведомая сила толкает тебя украсть или воспользоваться телом другого человека на один раз, ты в состоянии понять, увидеть, почувствовать, что делаешь другому плохо. И ты видишь! Но предпочитаешь засунуть эти сомнения в дальний угол сознания и оправдать себя.

Если человеком управляют ценности низкого порядка: деньги любой ценой, удовольствия любой ценой, потакание своим прихотям, он превращается в грязную, низкоуровневую тварь.

Говоря психологическим языком, животное “Оно” берет верх над “Я” при полном отсутствии “Сверх-я”. “Я” осознает и удовлетворяет неосознанные желания и потребности “Оно” при помощи норм и законов “Сверх-я”. Наличие всех трех составляющих “Оно”, “Я” и “Сверх-я” в психике человека делает его завершенной, законченной личностью. В противном случае получается суррогат, недоделанный человек, с таким невозможно построить ничего полноценного.

Ни ум, ни интеллект, ни образование сами по себе не определяют ценности высокого порядка. Эти ценности формируются от внутренней чистоты и наполненности, от неустанной работы над собой. Они делают человека не просто живым существом, а Человеком. Только ценности высокого порядка: достоинство, уважение, самоуважение, сила воли и сила духа, совесть задают высокие вибрации души и делают человека чистым и светлым.

Таким людям нельзя жить, дружить, работать с грязными персонажами. Их никогда не смогут понять. Их неизбежно будут стремиться подавить и уничтожить. Бессознательное многократно мощнее и сильнее сверхсознания.

Выбирайте людей своего уровня ценностей и будет вам счастье! опубликовано econet.ru

Голосовать +2
Добавить комментарий
<< назад вперед >>
Мы — это то, что мы публикуем
Загружайте фото, видео, комментируйте.
Находите друзей и делитесь своими эмоциями.
Присоединяйтесь
RSS Muxit Bayazitov
Войти